Czym jest dla Ciebie Kyūdō?
Jak Kyūdō wpływa na Twoje życie?

Na te pytania padające często na pisemnych egzaminach, odpowiedź jest oczywiście bardzo osobista. Ale gdybyśmy spróbowali przenieść się myślami o kilkaset lat wstecz to zakres odpowiedzi z pewnością byłby zupełnie inny. Bo miejsce Kyūdō w życiu, jego użyteczność na przestrzeni tych lat znacznie się zmieniło.

W dzisiejszych czasach kyūdō praktykowane jest przez tysiące ludzi na całym świecie zarówno jako dyscyplina rozwijająca ciało, jak i umysł (ducha) człowieka. Prosta elegancja ruchów, piękno łuku i strzał, atmosfera dostojności są atrakcją dla każdego kroczącego tą drogą samorozwoju. Patrząc z boku, Kyudo wygląda jak łucznictwo. Nie jest jednak sportem. Żeby odkryć jego prawdziwą naturę potrzebne jest zagłębienie się w nie i przełamanie własnych obaw, nadziei, wątpliwości czy strachu.

Od ponad dwóch tysięcy lat łuk pełni rytualną rolę w obrzędach i uroczystościach shintoistycznych. Związki z buddyzmem zen są znacznie krótsze ale również bardzo istotne. To m.in. dzięki „Zen w sztuce łucznictwa” Herrigela Kyūdō stało się popularne poza Japonią. Mniej więcej od przełomu XVII i XVIII wieku pierwiastek filozoficzny wpłynął na przemianę kyūjutsu w Kyūdō, ale pierwsze związki z buddyzmem miały miejsce już na przełomie XII i XIII wieku.

Trudno jednoznacznie nakreślić obraz początków japońskiego łucznictwa. Prawdy historyczne mieszają się z podaniami i legendami, rzeczywiste postaci historyczne – z legendarnymi bóstwami i wojownikami. Zapiski różnych szkół i klanów są ze sobą sprzeczne. Ale z pewnej wspólnej części wyłania się pięć zasadniczych okresów rozwoju:
1. Prehistoryczny (ok. 7000 p.n.e. – 300 n.e.)
2. Starożytny (330 – 1192)
3. Feudalny (1192 – 1603)
4. Przemian (1603 – 1912)
5. Nowożytny (1912 – )

Okres prehistoryczny
Jimmu

Uznaje się, że łuk został wynaleziony w Azji Wschodniej pod koniec Paleolitu (14-15.000 p.n.e.). W okresie Jomon (7.000 p.n.e. – 250 p.n.e.) mieszkańcy wysp zajmowali się zbieractwem i łowiectwem. Łuk służył im głównie do polowań, chociaż oczywiście również jako broń w międzyplemiennych starciach i przedmiot rytualny. W kolejnym okresie Yayoi (250 p.n.e. – 330 n.e.) następowały duże zmiany cywilizacyjne. Był to początek ery żelaza jak również kształtowania się podwalin systemu państwowego. Ludzie osiedlali się a łuk stał się symbolem przewagi politycznej. W III lub IV wieku (wg chińskich i koreańskich kronik) utworzony został urząd Cesarza (chociaż według legendy pierwszy cesarz Jimmu wstąpił na tron w 660 p.n.e.). Ciekawe jest to, że praktycznie we wszystkich wyobrażeniach Jimmu przedstawiany jest z łukiem. Uważa się to za dowód na to, że łuk traktowano jako oznakę władzy.

Okres starożytny
Silne wpływy chińskie oprócz sztuki, nauki, etykiety i ceremoniału przynoszą również zwyczaj urządzania arystokratycznych turniejów łuczniczych. Sztukę strzelania z łuku stawia się na równi z erudycją, wykształceniem i wyrafinowaniem zgodnie z chińską filozofią rikugei (sześć  sztuk: etykieta, muzyka, łucznictwo, jazda konna, literatura i matematyka). Od IX w. (po zerwaniu stosunków z Chinami) zaczyna się tworzyć grupa wielkich właścicieli ziemskich, którzy z kolei do obrony swoich włości tworzą własne oddziały militarne. Zaczyna kształtować się elitarna kasta samurajów. To z kolei powoduje rozwój coraz liczniejszych szkół walki (ryū) wówczas nie mających jeszcze jasno określonych reguł i metod nauczania.

Za czasów panowania Shotoku Taishi (593 – 622) istniała już ponoć łucznicza szkoła Taishi-ryū. W odróżnieniu od innych kobudō (których szkoły powstawały głównie w okresie Muromachi (1333-1568) lub po nim), kyūba-jutsu czyli łucznictwo konne wywodzi się już z okresów Nara (710-794) i Heian (794-1185). Powszechnie przyjmuje się, że pierwszą prawdziwą szkołą kyūjutsu była Henmi-ryū. Założył ją Henmi Kiyomitsu w XII wieku (wg niektórych źródeł było to w latach 1045-1068). Potomkowie Kiyomitsu (obaj z rodu Genji) stworzyli dwie najsłynniejsze szkoły łucznictwa konnego: Takeda-ryū (Hachiman Taro Yoshiie (1039-1106)) i Ogasawara-ryū (Chinzei Hachirō Tametomo (1139-1170)).Ta druga stworzyła też słynny i praktykowany do dziś system etykiety – Ogasawara-ryū Reihō – który stał się oficjalnym kodeksem etykiety dla arystokracji i wojowników. Wojownicy nabywali umiejętności biorąc udział w yabusame (trzy nieruchome cele, ściśle sformalizowane), inuōmono (ruchome cele w postaci psów) czy kasagake (różne cele, elementy bojowe). Te trzy rodzaje łucznictwa konnego nosiły wspólną nazwę kisha-no-mitsumono. Bywały też konne polowania: inuoi (na psy), oitorigari (na ptaki) czy makigari (inne większe zwierzęta jak jelenie czy niedźwiedzie).

Brano też udział w rytuałach łuczniczych jak np. yumi-hajime czy kusajishi.

Tametomo

Wojna Gempei (1180 – 1185) pomiędzy klanami Taira i Minamoto stała się kolejnym rozdziałem w historii japońskiego łucznictwa. W tym bowiem okresie pojawili się „tytani łuku”, opiewani przez legendy i zapiski historyczne. Najsłynniejsi z nich to oczywiście Minamoto-no Tametomo i Nasu-no Yoichi. Bushi stali się dominującą klasą japońskiego społeczeństwa.

Okres feudalny
W 1192 roku Minamoto-no Yoritomo po pokonaniu Tairów otrzymuje tytuł shoguna. Dwór cesarski pozostaje wprawdzie w Kioto, ale centrum rządów przenosi się do Kamakury. Ogasawara Nagakiyo (1162-1242) z rodu Minamoto (z prowincji Kai) pod koniec XII w. obejmuje stanowisko głównego instruktora strzelców konnych (i osobistego nauczyciela shoguna Yoritomo), kodyfikując i ujednolicając umiejętności wywodzące się z rodowej tradycji Kyūhōteki-den, które stają się zaczątkiem yabusame, a kyūba-no-michi (czyli połączenie umiejętności jazdy konnej i łucznictwa) staje się istotnym składnikiem treningu bushi. Do tego stopnia, że termin kyūba-no-michi stał się określeniem stylu ich życia. Rodzina Ogasawara na długo staje się nadwornymi  instruktorami shogunów (m.in. Ashikaga i Tokugawa).

To właśnie w epoce Kamakura (1185-1333) wojskowy rząd bakufu ustanawia doroczny ceremoniał  (który kontynuowany był przez ok. 300 lat) wystrzelenia pierwszej strzały w roku – yumi-hajime-shiki. Wtedy również nauki Dogena (szkoła Soto) i Eisaia (Rinzai) padają na podatny grunt. Wojownicy są zafascynowani koncepcją bezwarunkowego poświęcenia dla pana, ascetycznymi praktykami, intuicyjnym doświadczaniem. Nowe praktyki Zen pozwalają im wypełniać skuteczniej obowiązki i iść w bój niewzruszonymi przez nadzieję czy strach.

Danjo

XV i XVI wiek to ciągła wojna domowa i liczne lokalne konflikty. Podstawową umiejętnością łucznika w naturalny sposób staje się skuteczność. Na znaczeniu zyskują regimenty żołnierzy pieszych (busha). Stąd poszukiwania takich sposobów strzelania, które zapewniłyby przewagę na polu walki. Najsłynniejszym „innowatorem” stał się pochodzący z Yamato (prefektura Nara) Heki Danjō Masatsugu (1433 – 1492). Ponoć w wieku 40 lat doznał olśnienia (które określił potem słynną sentencją „Hi-Kan-Chu”) i po licznych eksperymentach opracował całkiem nową metodę strzelania. Była ona na tyle skuteczna, że szybko zdobyła uznanie wśród samurajów. Spadkobiercą Danjō zostali Yoshida Izumo-no-Kami Shigekata (1462-1543) i jego syn Shigemasa (1484-1569). Shigekata stworzył słynne dzieło „Mokuroku”, przewodnik zawierający 120 wytycznych (skrócony o połowę przez Shigamasa, do dziś pozostaje podstawową lekturą szkoły Heki).

Jednak zarówno oni, jak i kolejni uczniowie tworzyli już własne odmiany (ha) stylu Heki i szkoły, których było około dwudziestu. Ogólnie nazywane były jako shin (nowe), w odróżnieniu od „klasycznych” (Henmi, Takeda i Ogasawara). Część z nich (Chikurin-ha, Sekka-ha, Insai-ha, Satsuma-ha) przetrwało do dziś. Inne to np. Yoshida-ryū, Izumo-ha, Dōsetsu-ha, Taishin-ha, Yamashina-ha, Jutoku-ha, Daizo-ha,  Ōkura-ha. Na początku ery Tokugawa instruktorzy Heki byli chętnie zatrudniani w całym kraju. Mawia się, że w odniesieniu do łucznictwa Ogasawara-ryū reprezentuje ceremoniał (rei) a Heki-ryū – strzelanie bojowe.

Miejsca do strzelania do celu (czyli kaka-uchi) – matoba, iba, yaba – można było spotkać w centralnych siedzibach praktycznie wszystkich klanów. A łucznicze „meble” (jak makiwara, yadate i yumitate) znajdowały się w domu każdego prominentnego bushi.

Battle_of_Nagashino

„Złoty wiek” japońskiego łucznictwa (w czasie którego m.in. skodyfikowano nauczanie oraz udoskonalono budowę łuku i strzał, a pozycja społeczna łuczników w wojskowej hierarchii była chyba najwyższa w historii) gwałtownie załamał się w 1543 roku. Wtedy to za sprawą Portugalczyków pojawiła się w Japonii broń palna. Jej rozwój był nadspodziewanie szybki. Już w 1575 roku oddziały arkebuzerów zadecydowały o zwycięstwie Oda Nabunagi pod Nagashino (pokonując elitarne oddziały kawalerii Takeda Katsuyori). Łuk stracił bojowe znacznie.

Okres przemian
Po dokończeniu zjednoczenia kraju przez Tokugawa Ieyasu zapanował długotrwały pokój. Wpływy, pozycja samurajów i ich bojowe umiejętności zaczęły tracić na znaczeniu. Ale pomimo upowszechnienia się broni palnej, łuk i miecz nadal uważane były za „duszę” bushi i darzone niezwykłą czcią i szacunkiem. Szkoły bujutsu tworzone były w okresie wojen w ściśle praktycznym celu. Ale w okresie pokoju (co może wydawać się dziwne) liczba szkół (ryūha) jeszcze wzrosła. Wynikało to z faktu, że okres spokoju pozwalał samurajom na poświęcanie większej ilości czasu na studiowanie (nie tylko zresztą „przedmiotów” militarnych ale również np. ideologii konfucjańskiej czy literatury). Pod koniec epoki Tokugawa istniały 52 zarejestrowane szkoły kyūjutsu (oraz 718 szkół kenjutsu, 148 – sōjutsu i 179 – jūjutsu).

Samuraje zaczęli obawiać się jednak, że sztuka posługiwania się łukiem odejdzie na zawsze w niepamięć. Dla podtrzymania tradycji zaczęto organizować turnieje (z najsłynniejszym z nich chyba, trwającym 24 godziny oyakazu w świątyni Sanjūsangendo w Kioto). Ta „sportowa” wersja nie zdobyła jednak wystarczająco szerokiego gremium naśladowców. Pewnie możnaby ją porównywać z dzisiejszymi zawodami F1. Pomimo wysiłków kyūjutsu nie odzyskało już dawnego prestiżu i chwały, choć rekordy uzyskiwane podczas toshiya (8.133 trafienia na 13.053 strzały uzyskane w 1686 roku przez Wasa Daihachiro) budzą respekt do dziś. Jako ich spuścizna pozostała konstrukcja używanej do dziś kake z usztywnionym nadgarstkiem i twardym kciukiem.

Pomimo zniknięcia z pola bitwy łuk pozostał nadal jako symbol. Był używany podczas religijnych i oficjalnych ceremonii. Dźwięk cięciwy odstraszał wszak nadal złe duchy i wieścił narodziny cesarskich potomków. W drugiej połowie XVII wieku ceremonialna forma staje się bardziej popularna. Założyciel szkoły Yamato-ryū (1660), Morikawa Kozan, zastępuje nazwę kyūjutsu pojęciem Kyūdō, co ma podkreślić w praktykowaniu go pierwiastek psychiczny i duchowy (chociaż oficjalnie kyūjutsu zostało zgodnie z zaleceniami Butokukai wyparte przez Kyūdō dopiero w 1919 roku). Yamato-ryu jest stylem nie-militarnym stosującym ćwiczenia zgodne z yomei-gaku (gdzie dominuje kan – percepcja intuicyjna) i nie bazujące na racjonalnych i metodycznych treningach. Głównym celem staje się seishin-tanren (wykuwanie ducha). Morikawa rozróżniał sześć sfer nauczania swojej sztuki: kyu-ri (logika łuku), kyu-rei (etykieta łuku), kyu-ho (technika), kyu-ko (dbanie o sprzęt), kyu-ki (mechanika łuku) i shi-mei (inne cnoty rozwijające ducha).

We wrześniu 1862 roku rząd Tokugawa usunął łucznictwo z listy wspieranych szkół walki a kilka lat później (1877) zniesiono oficjalnie klasę samurajów.

Era Meiji (1868 – 1912) to niemal zaniknięcie łucznictwa (jak i wielu innych, tradycyjnych japońskich sztuk, szkół i praktyk) w związku z nieomal ślepym naśladowaniem kultury Zachodu. Instruktorzy pozbawieni zajęcia próbowali tworzyć strzelnice dla mieszczan, ale to jeszcze pogorszyło sytuację. Nie mający doświadczenia ani szacunku dla tradycyjnych sztuk walki ludzie postrzegali łucznictwo wyłącznie jako rozrywkę. Stawianie wyłącznie na wynik współzawodnictwa spowodowało, że wkrótce stało się ono czymś, w co szacowne osoby się nie angażują. Było o krok od zaginięcia Kyūdō na zawsze.

Honda

Osobą, dzięki której możemy cieszyć się nim do dziś jest bez wątpienia Honda Toshizane (1836-1917). Był łucznikiem szkoły Heki-ryu Bishu Chikurin-ha (walczył nawet podczas starć towarzyszących upadkowi rodu Tokugawa) i instruktorem Kyūdō na Uniwersytecie Cesarskim w Tokio. Zawsze starał się o przywrócenie właściwej reputacji Kyudo. Na przełomie XIX i XX  wieku połączył elementy bojowe i ceremonialne (tworząc przy okazji własną szkołę Honda-ryū, a w 1898 roku organizację mającą chronić łucznictwo) i zaczął popularyzować nową metodę wśród studentów. Spotkało się to z ostrymi protestami spadkobierców starych szkół. Toshizane nie zwracając na to uwagi kontynuował prace, co po pewnym czasie zaowocowało powrotem popularności Kyūdō w całym kraju, a Honda zyskał miano jednego z największych mistrzów nowożytnego Kyūdō. Bez wątpienia to dzięki niemu przetrwało ono do naszych czasów.

Okres nowożytny
Kyūdō z domeny kilku samurajskich rodów staje się popularną i dostępną formą rozwoju i rekreacji.

Awa

Uczniami Honda Toshizane byli Ohira Zenzo (1874-1952) i Awa Kenzo (1880-1939). Obaj wykazywali silne duchowe i buddyjskie tendencje (najprawdopodobniej pod wpływem fali popularności zen w erze Taisho (1912-1926) i początku Showa (1926-1931)) i próbowali objaśniać Kyudo stosując terminologię zen. W 1923 roku Ohira powołał własną organizację (Dai Nippon Shagakuin – Wszechjapoński Instytut Przebudzonego Łucznictwa) i kazał nazywać się Shabutsu (Strzelający Budda). W 1927 roku Awa również stworzył własną organizację – Daishadokyo (Nauka Wielkiej Drogi Strzelania). A najsłynniejszym (choć z pewnością nie najlepszym) uczniem Awa był oczywiście niemiecki profesor filozofii Eugen Herrigel (1884-1955). To właśnie jego książka „Zen in der Kunst des Bogenschiessen”  spowodowała, że do dziś wielu ludzi mylnie wierzy, że Kyudo jest formą medytacji Zen.

Wzrastająca liczba praktykujących powoduje konieczność wprowadzenia pewnego formalnego zorganizowania. W 1930 roku Dai-Nippon-Butoku-Kai (powołane w 1895 roku) zwraca się do przedstawicieli różnych szkół z propozycją ujednolicenia zasad i stylu. Jak łatwo się domyśleć spotkało się to ze sporymi problemami. Chociaż udało się zebrać razem 27 mistrzów z różnych tradycyjnych szkół to „zacięto” się już na tak elementarnych problemach technicznych jak np. sposób robienia uchiokoshi  – tradycyjny shamen czy stworzony w 1980 roku przez Honda – shomen? Wstępne porozumienie zawarto w 1933 roku. Ukazała się wtedy książka „Kyudo Yosoku” mająca być kompromisem między głównymi frakcjami. Jednak kilka głównych szkół systematycznie to ignorowało. Nowe przepisy spowodowały jednak dalszy wzrost popularności. W 1944 roku ukazała się „Kyudo Kyohan” . Ten podręcznik nie próbował już narzucić jednej metody, zamiast tego uznając tradycyjne szkoły, co spotkało się ze znakomicie lepszym przyjęciem.

W roku 1926 nie zaaprobowano propozycji, aby budo stało się obowiązkowym przedmiotem szkolnym w Japonii, ale Kyūdō (oraz sūmo i naginatadō) zostały dołączone do możliwych do tej pory do wyboru jako przedmioty dodatkowe gekken i jūjutsu (które równocześnie zmieniły się formalnie w kendō i jūdō). Od 1936 roku Kyūdō i naginatadō mogły być również wybierane jako przedmiot przez dziewczęta.

School

Po wojnie – na mocy dekretu okupacyjnego z 26.11.1945 r. – wszystkie sztuki walki (w tym kyūdō) były zakazane (chociaż oczywiście praktykowane w ukryciu) a Butokukai rozwiązany. Z pewnością przyczyniły się do tego również decyzje o obowiązkowej nauce budo (od 1931 roku – kendō i jūdō) pod wpływem imperialistycznych i militarystycznych haseł przedwojennych polityków i wojskowych.  Od 1946 roku trwały próby uzyskania zgody na utworzenie nowej federacji Kyūdō. W maju 1949 roku z 37 regionalnych grup powstało Nippon Kyūdō Renmei. Bazując na naukach wyrażonych w Raiki Shagi NKF promował Kyūdō jako metodę edukacji moralnej i fizycznej. Obawiając się, że niedawna porażka i kulturalne zamieszanie doprowadzą do erozji tradycyjnych wartości, NKF przemodelował Kyūdō jako sposób promocji pokoju, harmonii i współpracy. Łucznictwo przez ciężką praktykę powinno wpajać tradycyjne wartości jak samodoskonalenie, samodyscyplina, wyrozumiałość, pokora, bezinteresowność i autorefleksja.

W sierpniu 1950 r. NKR zostało zrzeszone w Japan Sports Association. Kyūdō zostało zdjęte z zakazanej listy 25.07.1951 r.  (jūdō rok wcześniej, ale kendō w 1953, a naginatadō dopiero w 1959).

W 1953 roku NKR opublikowała pierwszy tom „Kyūdō kyohon” (shahō-hen) – zasady określające standardy sharei i shagi, które z niewielkimi modyfikacjami obowiązują do dziś (tom czwarty ukazał się 1984 r.). Było to dzieło specjalnie powołanego komitetu Mistrzów, które miało stać się standardem nauczania.  Komitet, opierając się na wspólnych cechach różnych szkół, wyłonił Shaho HassetsuOsiem części z których składa się poprawny strzał. Ashibumi, dozukuri, yugamae, uchiokoshi, hikiwake, kai, hanare, zanshin. jako fundamentalne elementy strzelania. Dzięki aktywnemu zaangażowaniu Ogasawara-ryu ustandaryzowano również procedury strzelania w grupie i strzelanie ceremonialne.

W styczniu 1957 NKR zmienia nazwę już na ZNKR (Zen Nippon Kyudo Renmei) istniejące do dziś. W odpowiedzi na rosnącą popularność Kyudo poza Japonią w 1972 powstało EKF (European Kyudo Federation), a 2.05.2006 r. rozpoczęło działalność IKF (International Kyudo Federation).

Jeszcze długo unikano wywoływania militarystycznych konotacji i w szkolnictwie zamiast budō używano terminu kakugi (sporty walki). Do terminu budō wrócono oficjalnie dopiero w 1989 roku.

Bez wątpienia można w Kyūdō upatrywać najczystszą formę budō. Łuku od zarania dziejów używano do polowania, jako wojennego oręża, w trakcie dworskich zabaw, religijnych ceremonii czy zawodów. Łuk był również pierwowzorem instrumentów muzycznych. Dzięki takiej wieloznaczności zarówno łuk jak i Kyūdō wymyka się łatwej definicji.  I każdy musi znaleźć własną odpowiedź na pytanie, czym Kyūdō jest dla niego. Dzięki temu jest właśnie tak ciekawie.

Ciekawostki:
– kryteria systemu stopni (kyu i dan) istnieją od 1921 roku, ale stopnie shōgō (renshi, kyōshi i hanshi) zostały wprowadzone dopiero 2.05.1954 roku. W starych szkołach zamiast stopni (menyjo) stosowano menkyo (tytuły), zwykle potwierdzane specjalnym certyfikatem w postaci zwoju. Ilość menkyo była zależna od szkoły, ale zwykle były to 4 stopnie.
– w 2008 roku zarejestrowanych było 100 hanshi, 1.920  kyōshi  i 4.970 renshi. Posiadaczy stopni dan było 124.005.
– Centralne Dojo ZNKR (na terenie tokijskiej świątyni Meiji zostało oddane do użytku 19.07.2000 roku
Pierwszy raz Kyūdō zostało oficjalnie „pokazane światu” podczas Igrzysk Olimpijskich w Londynie w 1908 roku (kyudocy brali udział w zawodach łuczniczych) – to cytat z książki wydanej przez Nippon Budokan, ale nigdzie nie mogę znaleźć potwierdzenia tego faktu. Pewne jest natomiast, że w 1964 roku kuydo (oprocz kendo i sumo) było prezentowane podczas Igrzysk w Tokio. Oraz to, że kyudocy z Japonii jeden jedyny raz brali udział w Mistrzostwach Świata w 1967 roku zajmując ostanie (129-te) miejsce SMILEYS_SMILE

A tu filmik (są 2 części) z otwarcia Chuo Dojo:

Ważniejsze źródła:
1. Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation ( Thomas A. Green,Joseph R.Svinth)
2. Secrets of the Samurai: A Survery of the Martial Arts of Feudal Japan (Oscar Ratti and Adele Westbrook)
3. Archery in Feudal Japan – http://kyudou.livejournal.com/
4. Pfeil und Bogen in Japan w Reflexebogen (Fritz Eicher)
5. Budo – The Way of the Martial Arts – Nippon Budokan
6. Kyudo. Japońska sztuka łucznictwa (Hideharu Onuma, Jack DeProspero)

http://www.kyudo.om.pl/