O organizacji przestrzeni w dojo (ale też ogólniej, w japońskich pomieszczeniach) już pisaliśmy. Kluczową rolę odgrywa honorowe miejsce, czyli kamiza.

Czytając dosłownie znaki 上座 można by powiedzieć, że to „podwyższenie”. Po przeciwnej stronie pomieszczenia znajduje się shimoza 下座 („zwykłe” miejsce). Jak wiadomo, znaki kanji mogą mieć wiele czytań. Więc czasem (raczej w dojo niż w „zwykłym” miejscu) można spotkać się z wariantową wymową – jōza zamiast kamiza i geza zamiast shimoza. Ale znaki i znaczenie są dokładnie te same.

Wymowa „kami” może oznaczać również papier 紙, włosy 髪, lorda (barona) 守 lub bóstwo 神. Ale te znaczenia jak widać, są zapisywane zupełnie innymi znakami kanji (chociaż brzmią tak samo). W ostatnim przypadku (kami jako bóstwa) dość często dochodzi do nieporozumienia, że kamiza to właśnie „miejsce bóstw”. Rzeczywiście, w wielu japońskich dojo można spotkać ołtarzyki (kamidana 神棚) przed którymi wykonywany jest ukłon na rozpoczęcie i zakończenie praktyki. Ale kamiza w sensie „honorowego miejsca” nie ma z tym nic wspólnego. I jeszcze jedno przy okazji – jeśli nie kłaniamy się do kamidany, to raczej nie ma specjalnie sensu robienie ukłonu zgodnie z regułą świątyń (podwójny ukłon z klaskaniem czyli Nirei nihaku shu ichirei). To jednak kwestia lokalnych zwyczajów, do których powinniśmy się dostosować.

Żeby posunąć się dalej ze zrozumieniem zasad, potrzebna nam będzie jeszcze znajomość czterech kolejnych kanji:

• 進 (shin lub susumu) – posuwać się naprzód, robić postępy
• 退 (tai lub shirizoku) – cofać się, rezygnować
• 左 (sa lub hidari) – lewa strona, w lewo
• 右 (u lub migi) – prawa strona, w prawo

No to teraz już możemy sięgnąć do naszego ulubionego Kyudo Manuala (str.111):

Sposób poruszania stopami
Jeśli chodzi o sposób poruszania stopami, istnieją dwie metody. Jedna nazywa się „Sashin-Utai”, a druga „Kashin-Jōtai”.
(1) Sashin-Utai oznacza, że ruch do przodu zaczyna się od lewej stopy, a do tyłu od prawej. Wszystkie ruchy należy wykonywać, zaczynając od lewej strony, mając na uwadze relację względem wyższej pozycji (Kamiza).
(2) Kashin-Jōtai oznacza, że podczas poruszania się do przodu zaczyna się od stopy skierowanej w stronę [będącej bliżej] niższej pozycji (Shimoza), a podczas poruszania się do tyłu – od stopy skierowanej w stronę [będącej bliżej] wyższej pozycji. Wszystkie ruchy są wykonywane z uwzględnieniem wyższej pozycji. Na przykład, gdy wstajemy, robimy to, zaczynając od stopy skierowanej w stronę [bliższej] niższej pozycji, a gdy siadamy, robimy to, zaczynając od stopy skierowanej w stronę [bliższej] wyższej pozycji. Podejście to wywodzi się z tradycyjnych zasad etykiety.

Biorąc pod uwagę standardowe, prostokątne pomieszczenie jakim jest kyudojo, to trudno na pierwszy rzut oka znaleźć różnicę w obu wariantach.

Przyjrzyjmy się pierwszej wersji.

Jeśli złożymy odpowiednio kanji, to sashin zapiszemy jako 左進 (czyli dosłownie lewą do przodu), a utai – 右退 (czyli prawą do tyłu). I to by w zasadzie wystarczyło. Przypomnijcie sobie poszczególne ruchy. Np. wejście do shajo, podejście do shai, wstawanie na shai – wszystko zaczyna się lewą nogą. Delikatne wątpliwości mogą powstać przy opuszczaniu shai (po drugim strzale). Jeśli jesteśmy na początkowych pozycjach, to wykonujemy ashitoji (zestawienie stóp) – prawa do środka, lewa do środka – i ruszamy do przodu prawą nogą! Gdy jesteśmy na ostatniej pozycji (ochi), to po zrobieniu w ten sam sposób ashitoji również ruszamy prawą nogą, ale tym razem do tyłu! A więc mamy dwa sprzeczne przypadki? Tylko na pozór.

Jeśli przyjrzycie się dokładnie tym ruchom, to ochi idzie prosto do tyłu (po linii shai). No i zgodnie z sashin-utai zaczyna od prawej. Więc wszystko się zgadza. Ale pozostałe osoby nie idą prosto! Każda z nich delikatnie skręca (schodząc z shai). Więc gdyby ruszali lewą – popełnialiby błąd zastawiania kierunku ruchu! Czyli również wszystko jest, jak trzeba.

Druga wersja zapisana w kanji oznacza: stroną od shimozy do przodu (kashin 下進) i stroną od kamizy do tyłu (jōtai 上退). Ta wersja jest stosowana w „klasyce reiho”, czyli Ogasawara-ryu. W uproszczonej wersji ANKF możemy orientować ruchy względem własnego ciała. Jednak w Ogasawara-ryu musimy zwracać uwagę na otoczenie. Może się bowiem zdarzyć sytuacja, gdy kamiza znajdzie się po naszej lewej stronie. A czasem mogą być dwie kamizy – dla jednego strzelca (maeyumi) po prawej, a dla drugiego (atoyumi) – po lewej. Tak jest np. podczas ceremonii sansankutebasamishiki 三三九手挟式. Wówczas obaj łucznicy wykonują inne sekwencje ruchów.

Z relatywnie prostą sytuacją mamy do czynienia, gdy stoimy twarzą do mato (matoshomen 的正面). Ale życie się komplikuje, gdy obrócimy się w prawo (wakishomen 脇正面). W przypadku ANKF (zgodnie z sashin-utai) wstajemy lewą nogą. Ale zgodnie z kashin-jōtai w Ogasawara-ryu (np. podczas hitotsu mato lub makiwara sharei) wstajemy prawą, bo mato staje się przy obrocie kamizą. Trzeba mieć oczy dookoła głowy…

Akapit w Kyudo Manual koczy się następująco:

Chociaż te dwa sposoby poruszania stopami różnią się nieznacznie podejściem, wywodzą się z tej samej zasady etykiety, ponieważ w dawnej Japonii, poza szczególnymi okazjami, zwrócenie się w prawo oznaczało pozycję wyższą (kamiza), a zwrócenie się w lewo – pozycję niższą (shimoza). Ruch z lewej strony oznacza ruch do przodu z pozycji niższej, wyrażającej szacunek, a ruch z prawej strony oznacza pełne szacunku wycofanie się z pozycji wyższej (kamiza). Można zastosować dowolny z powyższych dwóch sposobów, jednak ważne jest, aby instruktorzy w pełni rozumieli oba te podejścia do poruszania stopami.

Czy w wersji ANKF reguła sashin-utai obowiązuje bezwzględnie? No, prawie… 🙂
Jesteście w stanie podać jakiś przykład, gdy w wersji ANKF ruszamy lewą nogą w tył lub prawą w przód? Są (niestety) takie sytuacje. Kyudowe życie nie może być zbyt proste! 🙂

Na pociechę: mylenie kierunków nie zawsze wynika z nie znajomości reguł!

Naukowcy już około 50 lat temu zdefiniowali pojęcie LRC (Left–Right Confusion) – czyli mylenie strony lewej z prawą. Jest to trudność lub całkowita niezdolność do szybkiego i/lub poprawnego rozróżnienia kierunku lewego od prawego. Ludzie z LRC często potrzebują chwili zastanowienia (lub spojrzenia na swoje dłonie), kiedy ktoś nagle wyda im polecenie „skręć w prawo”. Wg badań około 17% kobiet i 9% mężczyzn zgłasza trudności z rozróżnieniem stron.

Jak sobie z tym poradzić (np. w stresie na shai)? Może powinniśmy zamiast sashin-utai stosować yushin 弓進 – yatai 矢退 (czyli strona z łukiem do przodu, ze strzałami – do tyłu)? 😉

Inspiracją do tych rozważań był wykład Senseia Sato podczas niedawnego seminarium w Hamburgu. Mam nadzieję, że się przyda.