Podobnie jak w innych sztukach walki, również w kyudo (a w zasadzie jeszcze kyujutsu) przez stulecia wypracowywano – zwykle metodą prób i błędów – kluczowe elementy. Te próby, a szczególnie błędy, kończyły się niejednokrotnie śmiertelnie (porażką na polu walki). Ale za to, to co mamy obecnie jest tak rozwinięte, że nie pozostawia w zasadzie pola do dalszej poprawy. Wystarczy nie psuć.

Heki Danjo Masatsugu 日置弾正政次, o którym mówi się, że wskrzesił japońskie łucznictwo i zrewolucjonizował łucznictwo piesze, pojawił się w XV wieku, w epoce, gdy ludzie wciąż ścigali się po polu bitwy z łukami i strzałami. Dlatego wszystkie jego techniki strzeleckie zostały prawdopodobnie opracowane w oparciu o jego doświadczenia w rzeczywistej walce.

Łucznik napotykając wroga na polu bitwy, natychmiast oceniał sytuację (kierował odpowiednio wzrok), stabilizował pozycję (stawał pewnie), przygotowywał łuk i jednocześnie przygotowywał tułów. Napinając łuk jednocześnie go podnosił (jednak niżej niż robimy to obecnie – m.in. ze względu na szeroki hełm kabuto i inne elementy zbroi) i po strzale się  chował. Wszystko to jednym, płynnym, szybkim ruchem.

Takie strzelanie było z pewnością bliższe temu, co dziś określamy jako instinctive archery czy gap shooting. Ale to już całkiem inna historia.

Wraz z nadejściem epoki Edo łucznictwo zniknęło z pola bitwy, a normą stała się praktyka strzelania do nieruchomych celów w ustalonych pozycjach (matomae 的前). W konsekwencji metody strzelania do wrogów w zmiennych pozycjach i z nieokreślonej odległości (yomae 要前, shuramae 修羅前) stopniowo popadły w zapomnienie.

W konsekwencji łucznictwo również przesunęło się w kierunku znanej nam obecnie sekwencji hassetsu.

Nie zmieniła się za to istota łucznictwa (potrzeba celnego i mocnego wystrzelenia strzały), więc i znaczących zmian w zakresie techniki strzelania nie widać (pomijając technologię materiałową i nowoczesne konstrukcje wspomagające jak celowniki, stabilizatory itp., których w kyudo nie stosujemy).

W Kyudo Manual możemy natknąć się na pozostawiony bez rozwinięcia króciutki akapit:

In olden times, the form of the Shaho was described as the „Seven Ways (Shichido)” and the „Five Tastes of the Seven Ways (Gomi- Shichido)”. This was a division into seven stages of the process for shooting one arrow.

Wygląda więc na to, że ilość elementów nie zawsze wynosiła osiem!

Mogłoby się wydawać, że istota technik shahō 射法 i metod łuczniczych shajutsu 射術 pozostawała niezmienna od setek lat. Jednak nawet pobieżna analiza ujawnia, że ​​metody zmieniały się z biegiem czasu i że nawet w obrębie tej samej epoki różniły się między szkołami.

Jeśli zagłębimy się nieco w historię, to z łatwością zauważymy, że w tzw. starych szkołach (koryu 古流) nie ma mowy o hassetsu. A i poszczególne elementy nazywają się nieco inaczej.

Szkoła Yamato-ryu 大和流 głosi:

Nauki łucznictwa opierają się jedynie na dwunastu punktach. Praktykując je, można rozwinąć harmonijną równowagę mięśni i kości, stając się wprawnym łucznikiem”. Te wspomniane dwanaście punktów to:

1. Ashibumi 足踏
2. Dozukuri 胴造
3. Yugamae 弓構
4. Tenouchi 手の内
5. Kake 掛
6. Mikomi 見込
7. Sumi 澄
8. Uchiokoshi 打起
9. Hikikomi 引込
10. Ya no michi 矢の道
11. Jiman  持満
12. Hatsu 発

Część nazw znamy, ale niektóre dziś nie funkcjonują w powszechnym kyudowym obiegu. Kake 掛 (czasem kakeguchi 掛口) odpowiada współczesnemu torikake 取り掛け, mikomi 見込 (odpowiednik monomi) w dosłownym tłumaczeniu to oczekiwanie, przewidywanie, antycypacja, prognoza, oszacowanie ale również skupienie uwagi (np. na zdobyczy).

Sumi 澄 (澄む, 澄ます) odnosi się do stanu umysłu. Oznacza stanie się spokojnym, wyciszonym, uwolnionym się od zmartwień, być niewzruszonym, wyglądać na niezainteresowanego, udawać obojętność, wyjaśniać coś. Hikikomi 引込 (obecnie hikiwake) to wciąganie czegoś. Ya no michi 矢の道 to dosłownie droga strzały (podczas naciągania). Jiman 持満 (odpowiednik kai) to dosłownie remis (pełna równowaga). Znak 持 (motsu) oznacza posiadanie, trzymanie, utrzymywanie czegoś (w ręku) ale również trwanie. Ciekawe zobrazowanie znanego nam „spotkania”. Hatsu 発 (dziś hanare) to dosłownie odjazd (np. pociągu) lub wysłanie, odejście, zwolnienie. Jest to również liczebnik do określania liczby strzałów, ciosów i wybuchów.

W tekstach różnych odłamów Heki-ryu, jak np. Mokuroku 印西派日置流弓目録 w Insai-ha czy Shagi shogaku shiki 雪荷派日置流射儀初学式 w Sekka-ha nie ma bezpośredniego odwołania do shichido (ani hassetsu). Jest to uzasadnione, ponieważ instrukcje dotyczą strzelania w walce. A w walce utrzymanie określonych pozycji nie jest ani możliwe, ani sensowne. Znajdziemy jednak instrukcje dotyczące poszczególnych elementów (np. ashibumi o sadamuru koto), prawidłowego przygotowania do strzału i jego przebiegu, a także instrukcje dotyczące procesu uczenia się automatyzacji tych ruchów, aby mogły „dziać się” bez zbytniej kontroli umysłu.

Ciekawe jest to, że im dalej posuwamy się w przygotowaniu do strzału, tym trudniejsze do nauczenia są niezbędne ruchy. Najtrudniejszy jest sam strzał. Pamiętacie, że do napisania znaku hanare potrzeba aż 19 kresek?

Najbardziej zbliżoną do obecnych sekwencji technik łuczniczych jest prawdopodobnie metoda szkoły Chikurin.

Zgodnie z Shikan Shichidō 初勘七道 (Siedem dróg wstępnej oceny) zawartymi w Shikan no Shō 四巻書 (Czterotomowym traktacie), uważanym za kanoniczny tekst szkoły Chikurin, Siedem zasad/dróg 七道 to:

1. Kwestie pracy nóg 足踏の事 (ashibumi no koto)
2. Kwestie ustawienia łuku 弓構の事 (yugamae no koto)
3. Kwestie postawy tułowia 胴造の事 (dōzukuri no koto)
4. Kwestie naciągania cięciwy 引取の事 (hikitori no koto)
5. Kwestie początku strzału 打起の事 (uchiokoshi no koto)
6. Kwestie spotkania (może lepiej „zjednoczenia”?) 会の事 (kai no koto)
7. Kwestie wypuszczenia 離の事 (hanare no koto)

Jest wprawdzie siedem składowych, ale zwróćcie uwagę na kolejność! To nie pomyłka przy przepisywaniu – yugamae jest PRZED dozukuri! Ale jeśli przeanalizujemy przypuszczalny sposób bitewnego przygotowywania się łucznika do strzału (opisany wcześniej), to ma to uzasadnienie.

Najwcześniejsze znane użycie terminu shichido pojawia się w Honsho 本書 oraz wspominanym powyżej Shikan no sho 四巻書, tekstach przypisywanych Ishido Chikurinbo Jōsei (lub Nyōsei) 石堂竹林坊如成. Jōsei był mnichem buddyjskim wyznającym szkołę Shingon, dlatego też opisując techniki i metody łucznictwa, szeroko stosował terminologię buddyjską. Odnośnie tego, dlaczego siedem punktów uznano za istotne w procesie wystrzelenia strzały, szkoła Chikurin stwierdza:

Siedem ścieżek nazywanych jest również Siedmioma Naukami shichikyō 七教”. Były to konfucjańskie normy etyczne w siedmiu relacjach międzyludzkich: władca i poddany, ojciec i syn, bracia (rodzeństwo), mąż i żona, starszy i młodszy, gospodarz i goście, przyjaciele.

Złożony znak oznaczający „siedem ścieżek” (七道) występuje również w wyrażeniu „pięć prowincji i siedem ścieżek” (五畿七道): Morze Wschodnie (Tokai 東海), Góry Wschodnie (Tozan 東山), Wybrzeże Północne (Hokuriku 北陸), Morze Wewnętrzne (San’in 山陰), Morze Zachodnie (San’yo 山陽), Morze Południowe (Nankai 南海) i Morze Zachodnie (Seikai 西海).

W wyjaśnieniu technik strzeleckich podział na siedem kategorii zgodnie z powyższym przykładem był dość powszechny, biorąc pod uwagę ówczesny sposób myślenia.

Ciekawe, że w wielu dostępnych materiałach mówi się o pięciu (a nie siedmiu!) relacjach. Ciekawy opis możecie znaleźć tutaj.

„Siedem Ścieżek (Dróg)” dotyczy przede wszystkim zewnętrznego (fizycznego) wyglądu, postawy lub formy strzelania i wskazuje podstawowe punkty techniki. Ale te siedem kluczowych punktów to jedynie odpowiednie podziały ciągłej aktywności umysłu i ciała, od ustawienia stóp do wypuszczenia strzały. Nie są one w żaden sposób oddzielne i gdyby traktować je osobno, byłyby działaniami pozbawionymi znaczenia…

Sunohara Heihachirō 春原平八郎 Gendai kyūdō kyōhon 現代弓道教本

W Honda-ryu również mamy składające się z siedmiu kroków shichido 七道. Nie ma na końcu zanshin, a zamiast hikiwake jest hikitori 引取 (przyjmowanie, akceptowanie, branie w posiadanie), kai jest pisane starym znakiem 會 (spotkanie, stowarzyszenie, dołączenie).

Widać więc, że zanshin jako ósma, osobna, „duża” faza (bo mamy jeszcze „małe” zanshin w każdym ruchu!), nie zawsze była zdefiniowaną lub wyraźnie ustrukturyzowaną częścią tradycyjnej praktyki.

Zanshin odnosi się do stanu świadomości i uważności, często tłumaczonego jako „stan skupienia” lub „pełna uwaga” i jest głęboko zintegrowana z kyudo jako element filozoficzny i duchowy, kładąc nacisk na obecność (bycie „tu i teraz”) i czujność.

W okresie Meiji (1868–1912) i Taisho (1912–1926), praktykujący zaczęli formalizować nie tylko technikę fizyczną, ale także mentalne i duchowe aspekty łucznictwa. Znaczącą rolę odegrała w tym procesie powstała w 1927 roku Wszechjapońska Federacja Kyudo (Zen Nihon Kyudo Renmei), która dokonała standaryzacji kyudo w całym kraju.

Tradycyjny, siedmiostopniowy system klasyfikacji pochodzący ze szkół Chikurin 竹林系 i Honda 本多系 został rozszerzony o ósmą („dwoistą”) kategorię – zanshin 残身(心) – mentalny punkt skupienia nawet po zakończeniu fizycznego aktu strzelania.

Ten nowy ośmiostopniowy system nazwano „Nyūzoku 入則” lub „Nyūdō 入道”. Rozwój ten wiąże się z „Kyūdō Kata 弓道形” (formami łucznictwa), powszechnie znanymi jako „Kyūdō Yōsoku 弓道要則” (podstawowe zasady Kyūdō), ustanowionymi w latach 1933-1934.

Aspekt zanshin mocno odświeżono i zaakcentowano po II Wojnie Światowej, pragnąc przekonać do „pokojowego” nastawienia zabronionych przez Amerykanów sztuk walki.

Jednak mylilibyśmy się, gdybyśmy uznali zanshin jako „wynalazek” współczesny.

Na przykład w Katalogu Łucznictwa (Shagaku Chu Mokuroku 射学中目録) szkoły Chikurin-ha 竹林派 znajdziemy następujące wyjaśnienie:

Zanshin:

1. Siła pozostająca od początku do końca podczas całego procesu strzału, utrzymująca silny, niezachwiany rdzeń ciała
2. Uczucie (zamiar) pozostania stabilnym (niewzruszonym) podczas siedmiu etapów strzelania. Ciało ma tendencję do unoszenia się (ekscytacji, pobudzenia) wraz z unoszeniem się łuku. Podczas strzelania łuk powinien się unosić (kierować się ku górze), a umysł powinien opadać (być skupionym na dole, uspokojonym). Łuk i umysł powinny być w harmonii podczas strzelania

Szkoła Dosetsu-ha 道雪派 rozbija zanshin na kilka części:

• zanshin pchającej dłoni 押手の残心
• zanshin dłoni ciągnącej 勝手の残心
• zanshin oczu 目の残心
• zanshin podbrzusza 下腹の残心
• zanshin serca 心の残心”

Z tego powodu „zanshin (残身(心)” ma dwa znaczenia: 1) stan umysłu i ciała podczas wykonywania uchiokoshi (przed strzałem) oraz 2) stan umysłu i ciała po hanare (po strzale).

Czas chyba, żeby zająć się drugim podziałem – tym razem na pięć.

Podział powyżej pochodzi z książki 竹林射法大意 Chikurin shahō taii.

Tekst przedstawia podział zasad łucznictwa (kyujutsu 弓術) na dwie główne kategorie: techniki (gijutsu 技術), mające odzwierciedlenie w shichido i aspekty duchowe (shinki 心気), które z kolei rozwijają się w gomi.

Siedem Dróg koncentruje się przede wszystkim na zewnętrznych (fizycznych) aspektach łucznictwa, takich jak postawa i forma, i określa punkty techniki. Pięć Smaków (żywiołów) i Pięć Metod określają natomiast procesy mentalne zaangażowane w proces strzału.

Goho 五法 Pięć metod (technik) można znaleźć w książce Gao Yinga z 1637 roku „Shagaku Seishu” 射學正宗. Jest to najbardziej szczegółowa książka o łucznictwie z czasów dynastii Ming, ale w Chinach jej tekst zaginął. Tłumaczenia „Shagaku Seishu”  na japoński dokonał Ogyu Sorai 荻生徂徠 i wywarło ono ogromny wpływ na japońskie łucznictwo, a zwłaszcza na szkołę Heki, w okresie Edo.

Pięć technik

1. Po pierwsze, precyzyjne określenie celu. 第一審法狙いを詳らかにする事
2. Po drugie, pełne naciągnięcie łuku. 第二殼法弓を充分に引き絞る事
3. Po trzecie, równowaga i rozciągnięcie. 第三勻法釣合と延びの事
4. Po czwarte, lekkie (delikatne) rozdzielenie. 第四輕法離の事
5. Po piąte, przewidywanie po akcji. 第五注法後の見込の事

Goho 五法 spleciona jest ze znacznie szerszą Teorią pięciu elementów 五行 gogyō. Również w medycynie czy feng shui. Obejmuje żywioły, kierunki, kolory, kształty, smaki.

O Hirase Mitsuo 平瀬光雄 niewiele wiadomo. Uważa się, że był utalentowanym łucznikiem ze Szkoły Bisshu. Jego „Shahō Shinsho 射法新書” z 1797 roku to przełomowe dzieło ze szczegółowymi ilustracjami i obszerną treścią. Główne punkty są zwięźle przedstawione, a drzeworyty sprawiają, że książka jest stosunkowo łatwa w lekturze.

Aby strzelać z łuku, należy przestrzegać pięciu smaków 五味 (gomi), siedmiu sposobów 七道 (shichidō) i pięciu znaków krzyża 五重十文字 (gojūjūmonji), z których każdy ma swoje własne zasady i standardy.

Pięć zasad to:
Po pierwsze, skupienie wzroku 目附 metsuke. Technika ta polega na podjęciu decyzji o strzeleniu w określone miejsce, zidentyfikowaniu celu i ustaleniu pracy nóg. Drugim jest naciąganie 引込 hikikomi. Otwieranie łuku 弓を開き yumi o hiraki, pchanie 推 osu i ciągnięcie 挽 hiku, balansowanie w lewo i w prawo, aż do zakończenia naciągania – dla każdego kroku istnieje odpowiednia metoda.
Po trzecie, wyprostowanie (rozciągnięcie) 伸合 nobiai. Napięcie łuku i opuszczenie go wymaga prawidłowego ustawienia stawów barkowych, ramion, klatki piersiowej i pleców.
Po czwarte, wypuszczenie 離 hanare. Istnieje metoda wypuszczania strzały po osiągnięciu rozciągnięcia 伸合 nobiai.
Po piąte, celowanie 見込 mikomi. Wypuść strzałę i uważnie obserwuj miejsce jej lądowania. Nazywa się to również ato no shin 後の伸 (pozostały duch).

Istnieje siedem sposobów na zharmonizowanie pięciu wymienionych powyżej smaków.
Pierwszym z nich jest ashibumi… (itd.)

Koncepcja gomi shichodo jest zawarta np. w Ilustrowanym przewodniku po pięciu smakach i siedmiu ścieżkach (gomi shichodo zukai 五味七道図解) z księgi Heki-ryu Chikurin-ha Kyujutsu-sho.

Została rozwinięta i wyeksponowana przez Toshizane Honda (który wywodził się z Chikurin-ha) w pismach szkoły Honda-ryu. A jako, że Honda-ryu wywarła znaczący wpływ na nowożytne kyudo – więc i gomi shichido znalazło tam miejsce.

Wg Toshizane „duch” (精神 seishin) nie odnosi się do „duchowego kyudo 精神弓道”, a odnosi się do „aktywności mentalnej umysłu” (心気 shinki), tradycyjnie nazywanej „kokoro no hataraki 心の働き”.

Toshizane podaje następującą uwagę:

Siedem emocji to działanie umysłu. Umysł to stan skupienia i kontrolowanie tej energii jest niezbędne. Chociaż możemy powiedzieć, że powinniśmy wyeliminować siedem emocji, ponieważ są one mentalne, trudno jest je wyeliminować. Musimy je kontrolować. Kontrolowanie tych emocji to dyscyplina mentalna, a na ten temat istnieją różne ustne tradycje.

Siedem emocji wymienianych w Chikurin to: radość 喜 ki, gniew 怒 ika, smutek 憂 yū, zamyślenie 思 omou, żal 悲 kana, strach 恐 kowa i zaskoczenie 驚 odoroki.

Z ilością podstawowych emocji jest spore zamieszanie, bo różne źródła podają różną ich ilość 🙁 .

W Honda-ryu aktywność umysłowa również podzielona jest na pięć części zwanych również Pięcioma Smakami 五味 gomi.

Te pięć smaków Honda-ryu to:

1. Metsuke (kontakt wzrokowy) 目付 –  perspektywa skupiająca się na tym, co najważniejsze
2. Hikikomi (naciaganie) 引き込み – równowaga sił pchających i ciągnących lewej i prawej ręki podczas naciągania łuku
3. Kakae (trzymanie, rozciąganie) 抱え – żadna z rąk nie powinna być ani napięta ani rozluźniona, a zarówno umysł, jak i mięśnie powinny się razem rozciągać i wzmacniać.
4. Hanare (rozdzielenie ) 離 – nie chodzi tu o fizyczne rozdzielenie rąk, ale o ekspansję i uwolnienie wewnętrznego ducha
5. Mikomi (oczekiwanie) 見込み（みこみ）.

Zwróciliście uwagę, że wszystko zaczyna się kończy na oczach (kanji 目 me to oko, a 見 mi to patrzenie)? Nigdy nie lekceważcie roli oczu. Zarówno w kyudo, jak i w życiu.

W źródłach Chikurin i Honda znajdziemy graficzną interpretacje obu „sfer” w postaci koncentrycznych okręgów. Zewnętrzny krąg (czarny) odpowiada cielesnej sferze shichido, wewnętrzny zaś (czerwony) to mentalne elementy gomi. Ale szczegółową interpretację i wymyślenie znaczeń zostawiamy „do rozkminy” czytelnikom. 😀

Na deser jeszcze jedna klasyfikacja hassetsu, z która można się czasem spotkać. Elementy hassetsu pokazywane są na osi czasu, dzieląc proces na trzy obszary:

• Czas przeszły – ashibumi, dozukuri, yugamae – przygotowanie
• Czas teraźniejszy – uchiokoshi, hikiwake, kai – realizacja
• Czas przyszły – hanare, zanshin – efekty

Zróbcie sobie podczas strzelania doświadczenie, myśląc o procesie w tym podziale.

Warto pamiętać, że niezależnie od tego, czy trzymamy się starych czy nowych reguł – trzeba ich przestrzegać ściśle. Jeśli wykonacie wszystkie części prawidłowo – traficie w cel (choć nie zawsze będzie to nasze papierowe mato 😉 ). A jeśli temat Was zainteresował, zajrzyjcie do artykułu senseia Koheia Irie 弓道射法構成の順序及びその呼称の史的変遷について (O kolejności technik strzelania w kyūdō i historycznej ewolucji ich nazw).

Hassetsu na zakończenie pochodzi z książki „The Secret of the Target” Jacksona Morisawy.