Zaczynając swoją przygodę z kyudo sempaie uczą nas ośmiu podstawowych części, z których składa się każdy strzał. Więc „wykuwamy” na pamięć te osiem obcobrzmiących (i większości z nas nic nie mówiących) nazw, starając się zapamiętać ich kolejność. Potem przychodzą szczegóły, bo przecież każda faza ma swoje wymagania. Kolejne obce wyrazy, które trzeba „wykuć”, bo z niczym nam się nie kojarzą…

A gdyby tak nauczyć się oprócz nazw również tych kilkanaście japońskich znaków i zacząć je kojarzyć nieco głębiej? Nie tylko jako dźwięk, ale jako obraz i (czasem ukryty) sens, którego tłumaczenie nie oddaje w pełni.

Niedawno nasza koleżanka Yuki przygotowała dla nas prelekcję na ten temat. Więc postanowiliśmy podzielić się kilkoma spostrzeżeniami.

Shahō 射法 to technika strzelania, 八 (hachi) oznacza osiem, a 節 (fushi lub setsu) to staw (łączący kości), fragment, część, ważny (godny uwagi) punkt albo węzeł w łodydze rośliny (np. bambusa). W całości: osiem elementów techniki strzelania.

Fajne odwołanie do węzełków w bambusie (jakoś nigdy nie zwróciłem na nie uwagi 🙁 ) jest w Kyudo Manual (str.59):

In the performance of the shooting, this division into eight stages should be regarded from the start to the finish as one complete cycle, in which there is no separation. The eight stages of the shooting can be likened to a bamboo pole that has eight joints, which on the one hand can be considered as eight separate joints, and on the other hand as interrelated to each other and united in the one pole.

No to po kolei…

Bardziej złożone znaki składają się z prostszych elementów, tzw. pierwiastków lub kluczy.

Pierwszy znak 足 (ashi lub ta) oznacza nogę lub stopę.

W tym przypadku dolna część 止 oznacza „stop” (zatrzymanie), a kiedyś oznaczało też ślad stopy (np. na piasku). Górny prostokąt to symbol kolana. Więc mam nadzieję, że teraz patrząc na całe kanji widzicie, że to noga? 😉

Drugi znak 踏 (fumu lub tō) oznacza nadeptywanie, stawianie stopy, ale również doświadczanie czegoś, przestrzeganie (reguł) czy szacowanie (osądzanie). Jak łatwo zauważyć, po lewej stronie ma mały znaczek stopy.

O tym, skąd się wzięły te drobne elementy możecie poczytać tutaj albo posłuchać tutaj.

Pierwszy znak 胴 (dō) to tułów, brzuch lub ciało. I tu od razu niespodzianka! Lewa część tak naprawdę powinna wyglądać tak: 肉 i oznaczać mięso, ciało (fizyczne, w odróżnieniu od ducha) lub miąższ (owocu). A czemu wygląda jak znak księżyca 月 poczytajcie tutaj.

Druga połowa to 同 (onaji lub dō) i oznacza jednakowy, taki sam, równy.

Znak 造 (tsukuru lub zō) to budowanie, tworzenie, struktura czegoś lub budowa ciała. Lewa część to uproszczony znaczek 辵 (chaku) oznaczający, że mamy do czynienia z czymś dynamicznym (procesem, byciem w drodze). Znajdziecie go również w 弓道.

Druga połowa 告 (tsugeru lub koku) to ogłoszenie, objawienie, poinformowanie.

Zatem dōzukuri to dynamiczny proces tworzenia (pojawiania się) struktury ciała.

Tu będzie dość łatwo. Znaczek 弓 (yumi lub kyū) to oczywiście łuk. Ale również smyczek (np. do skrzypiec) – kształt w sumie podobny. Raczej łatwo sobie wyobrazić skąd się wzięło to kanji.

Znak 構 (kamae lub kō) to struktura, konstrukcja, poza, postawa (szczególnie w sztukach walki). Przygotowanie się na możliwą przyszłą sytuację lub posiadanie określonego nastawienia. Lewy fragment 木 to drzewo. Cały znak mnie kojarzy się ze skomplikowaną konstrukcją (to po prawej stronie) z drewna 😊

Yugamae ma więc być stabilną konstrukcją „tworzącą” dosłownie łuk, ale chyba należy to odczytywać jako całą strzelającą „maszynerię”.

Początek 打 (utsu lub dasu) oznacza uderzenie (np. piłki) lub też wbicie (strzały w mato?). Natomiast 起 (okosu lub ki) to podnoszenie, powodowanie (dawanie początku), inicjowanie lub (po)budzenie czegoś. Lewa część znaku 走 oznacza biegnięcie, ruch (znowu mamy kawałek nogi). 已 z kolei – zatrzymanie, coś co się zdarzyło. Więc w całości może to być rozpoczęcie (uruchomienie) procesu podnoszenia łuku, ale w celu oddania strzału (uderzenia).

Zwykle tłumaczymy uchiokoshi jako „podnoszenie łuku” i na tym podnoszeniu koncentruje się nasza uwaga. Jednak warto zastanowić się po co to robimy. Chyba właściwszym tłumaczeniem byłoby „pobudzenie” lub „rozpoczynanie strzału” (w takim właśnie kontekście występuje uchiokoshi w starych książkach).

Cały wyraz to rozdzielenie (separacja) czegoś, ale również dogrywka (w meczu). Pierwszy znak 引 (hiku lub in) od razu kojarzy się z łukiem (obok jest cięciwa 🙂 ). Oznacza ciągnięcie lub szarpanie. Znajdziecie go na wielu drzwiach w Japonii. Z kolei 分 (wakeru lub bun) to część, porcja, oddzielanie, separacja. Ale także minuta. Dolna część znaczka 刀 to miecz lub nóż (więc łatwo się domyśleć, że coś ma być rozkrawane). I to na osiem ハ części.

Zatem dokonujemy separacji poprzez ciągnięcie. Nie ma nic o pchaniu??? 😉

W kyudo – spotkanie, zebranie, zgromadzenie (czegoś). Ale również stowarzyszenie. Dolna część 厶 oznacza „ja”, nieco wyżej jest 二 czyli dwa. Górna część 人 oznacza człowieka. Zatem w całości: ja i jeszcze dwóch ludzi – czyli spotkanie 🙂 . Czasem można spotkać się (szczególnie w starszych książkach) z zapisem 會.

Zagadką pozostaje – co (kto) się z czym spotyka w tym przypadku? Może chodzi o sanmi ittai?

Patrząc na ilość (19!) kresek potrzebnych do napisania znaku, to mamy do czynienia z najbardziej skomplikowany elementem całego hassetsu. Przynajmniej do zapisania. Oznacza odłączanie, oddzielanie, rozłączanie. Po prawej stronie mamy 隹 – starego ptaka. Po lewej – coś parującego z garnka. Więc może kanji ma symbolizować ptaka opuszczającego gniazdo? Dość poetycznie, ale jednak rozdzielenie.

A skoro jest rozdzielenie – to może jest wreszcie powód, żeby wcześniej było spotkanie?

Pierwszy znak 残 (nokoru lub zan) to reszta, coś co pozostało. Czasem (dawniej) w wydaniu 殘. Lewa część 歹 to coś złego, śmiercionośnego, gołe kości. Po prawej stronie mamy dwie 二 włócznie z frędzlami 戈. Więc jeśli spotkają się takie włócznie, będzie bitwa i pozostaną tylko kości. Łatwo zapamiętać 🙂 .

W przypadku drugiego znaku mamy ciekawostkę fonetyczną. Oba znaki wymawia się shin. Ale 心 (lub kokoro) oznacza umysł, serce, ducha, siły witalne lub znaczenie czegoś. A 身 (lub mi) to ciało, osoba, główna część czegoś.

Więc po strzale oba elementy – materialny i duchowy – powinny pozostać (a nie ulecieć, zniknąć, wyparować)!

Czy jednak na hassetsu powinniśmy patrzeć wyłącznie w sposób liniowy, jak na bambusowy patyk z ośmioma częściami? Z jednej strony to sporo sugeruje. To, że są z sobą sztywno związane, daje do zrozumienia, że zmiana (jakieś uchybienie) w pierwszej fazie oddziałuje bezpośrednio na wszystkie kolejne. Zatem każdy z elementów powinien być wykonany z najwyższą starannością. Ale jednak są to odrębne części…

W książce jednego z nielicznych w historii dziesiątych danów, Senseia Hisao Ishioki Wprowadzenie do kyudo (弓道入門 Kyūdō nyūmon) można znaleźć bardzo ciekawe pogrupowanie tych naszych „koralików”.

Dla prawidłowego strzelania niezbędne są trzy elementy:

1. Zrównoważona postawa – Stabilna i harmonijna forma strzelania
2. Czystość umysłu i ducha – Jasny i precyzyjny zamiar strzelecki (cel działania)
3. Opanowanie techniki – Racjonalna i dobrze wyćwiczona umiejętność strzelania

Sekwencja strzału (shahō) oparta na tych trzech podstawowych zasadach przebiega według jasnej kolejności.

1. W formie strzeleckiej, czyli shakei 射形, najważniejsza jest „zrównoważona postawa” shisei no kinsei 姿勢の均整. Shakei to nie tylko sztywny wzór. Wymaga stabilnej, ale i aktywnej formy. W tej pozycji występuje ciągły przepływ sił. Jeśli siła zadziała choćby nieznacznie nierównomiernie, spowoduje utratę równowagi postawy, a forma ulega załamaniu.
2. Proces strzału angażuje oddech, umysł i qi (energię życiową). Nazywa się to „duchem/umysłem strzeleckim” shashin 射心 i na tym etapie ważne jest, aby pozbyć się wszelkich rozproszeń. Jest to stan wolny od wszelkich myśli, trosk i samoświadomości. Mówiąc wprost, podczas naciągania łuku należy oddychać spokojnie i zachować spokój umysłu. Jeśli umysł i duch staną się czyste dzięki koncentracji, w naturalny sposób pojawi się shakokoro.
3. „Technika strzelecka” shagi 射技 to umiejętność wyrażana zewnętrznie. Technika opiera się na doskonaleniu wewnętrznych sztuk ezoterycznych i kultywowaniu zewnętrznej manipulacji. Najważniejsze jest zwiększanie stopnia mistrzostwa w tych dziedzinach. W ten sposób osiąga się wybitną technikę strzelecką.

Kiedy forma, cel i technika (shakei 射形, shashin 射心 i shagi 射技) stają się jednością, a strzelanie przebiega płynnie, wówczas w zależności od głębi doświadczenia danej osoby ujawnia się jej indywidualny charakter, tworząc określony styl, a sama jakość łucznictwa (shahin 射品) – czyli godność tego działania – zostaje osiągnięta.

Kolejność technik strzeleckich opartą na tych trzech zasadach można ogólnie podzielić na dwie części: kamae 構え (pozycja) i sha 射 (strzał).

Kamae składa się z tai kamae 体構え (postawy ciała) i sha kamae 射構え (pozycji strzeleckiej).

Strzelanie sha dzieli się na „zastosowanie/użycie siły” chikara no hataraki 力の働き i „pęd/impet/wykorzystanie siły” chikara no yosei 力の余勢. Kolejność ruchu dzieli się na osiem etapów, od ashibumi do zanshin, a etapom tym towarzyszy działanie oddechu (kisoku no chōsei 気息の調整) oraz czystość serca i umysłu (shinki no seichō 心気の清澄). W zanshin przejawia się obraz/odbicie ducha (kihaku no eizō 気魄の映像).

Hikiwake podzielone jest na dwa etapy: pierwszy, związany z pracą łokcia chūka 肘カ oraz drugi – doprowadzający do kai – kai ni itaru 会に至る.

Dopiero wtedy, gdy forma, siła i duch zostaną dopracowane pod względem technicznym, łuk staje się jednością z ciałem i umysłem, a łucznictwo realizuje się poprzez stabilną harmonię spokoju i ruchu.

Dokładny opis wszystkich części hassetsu znajdziemy w każdej praktycznie książce o kyudo (łącznie z mangami).

Oczywiście wzorcową wersję znajdziemy również w Kyudo Manual i na stronie IKYF.

„Sprawcą” schematycznych rysunków hassetsu był kolejny z niewielu dziesiątych danów, hanshi Keikichi Nakano 中野慶吉. W Kyudo Manual t.4 sześciu mistrzów omawia własne wizje hassetsu (zaczynając od Keikichi Nakano właśnie). I tam znajdziemy również dobrze znane szkice.

Ilustracje wykorzystane w książce „Filozofia kyudo i osiem zasad techniki strzelania” 弓道理念と射法八節 autorstwa hanshi Nakano zostały zlecone do opracowania Ebisawie Tokyu 海老沢東丘i stworzone na przestrzeni kilku lat, od początku lat 50-tych XX wieku, na podstawie zdjęć i szkiców senseia Nakano.

Na ich podstawie powstał „Ilustrowany przewodnik po ośmiu etapach kyudo”  弓道八節図解 wydany przez Wszechjapońską Federację Kyudo. Był rozpowszechniany od około 1959 roku (zestaw sześciu arkuszy kosztował 180 jenów) i do dziś jest używany pod nazwą „Ilustrowany przewodnik po ośmiu etapach techniki strzelania” 射法八節図解. W starych dojo można jeszcze spotkać te oryginalne arkusze, oprawione w ramki i wiszące na ścianach.

Aktualna wersja kosztuje 600 JPY i mieści się na czterech planszach.

Nakano zlecił również stworzenie plansz Shahokun 射法訓 i Raiki Shagi 禮記射義 do dystrybucji na seminariach i w dojo. Autorem kaligrafii był ponoć Yoshio Yoshida 吉田義男 (z Kasama, gdzie mieszkał i zmarł Ebisawa Tokyu).

Pierwsze wydanie Kyudo Kyohon z 1953 roku nie zawierało Shahokun i Raiki Shagi (znalazły się w poprawionym i rozszerzonym wydaniu z 1971 roku), a hassetsu było objaśnione tylko zdjęciami. Używane przed wojną pojęcia „hassoku” 八則” lub „hachidō 八道” zastąpiono w Kyudo Kyohon nazwą hassetsu (chociaż przez jakiś czas w użyciu była też nazwa shaho nyusetsu 射法入節).

Rysunki nieznacznie zmieniały się z czasem. W najnowszym wydaniu Kyudo Kyohon (w wersji japońskiej) mamy np. zmianę w sposobie ustawienia lewej dłoni w tenouchi.

Przyjrzyj się i znajdź różnice 🙂

Wracając do bambusowego patyczka z ośmioma węzłami – mówiąc o hassetsu świadomie lub podświadomie skupiamy się na punktach. A może warto byłoby skoncentrować się na łączących je ruchach? Niestety trudniej je pokazać (nie mówiąc już o dawnych czasach, gdy nie było filmików). Ale przecież (przynajmniej teoretycznie) jeśli wykonamy ruch prawidłowo, to dojdziemy do określonej pozycji…

Może więc należałoby zmienić podejście do postrzegania i nauki hassetsu?

A o tym skąd hassetsu się wzięło i czy zawsze miało osiem części – będzie w kolejnym wpisie. Stay tuned for 🙂