Jesteśmy przyzwyczajeni do naszego standardowego, współczesnego wyposażenia w kyudo. Zatem istnienie rękawicy yugake 弽 w formie, jaką ma dziś, jest dla nas naturalne. Zwykle jest to mitsugake 三つ弽 – czyli rękawica na trzy palce. Czasem możemy spotkać wersję czteropalczastą (yotsugake 四つ弽, w Polsce używa ~2 osób), morogake 諸弽 (na 5 palców) znamy chyba tylko ze zdjęć (zdaje się, że w Polsce nie ma na dziś ani jednej). I to, że kake ma twardy kciuk (katabōshi 堅帽子) ze specjalnym zgrubieniem (tsurumakura 弦枕) i rowkiem do zaczepiania cięciwy (tsurumizo 弦溝) jest dla nas oczywiste. Ale nie zawsze tak było.

W czasach gdy łuk był bronią, samuraj musiał często na przemian trzymać miecz, włócznię czy łuk, jednocześnie trzymając wodze konia, na którym jechał. Każdy, kto próbował (np. podczas hadanugi) utrzymać stabilnie łuk w prawej, ubranej w rękawicę z twardym kciukiem ręce (robiąc jeszcze piękne ikasu 🙂 ), może potwierdzić, że nie jest to proste zadanie.

Więc jak radzili sobie dawni wojownicy?
Może dawne rękawice były całkiem inne? A może wcale ich nie używali?

Różne rodzaje łucznictwa przez wieki wypracowały różne sposoby trzymania cięciwy podczas strzału. Powstały chyba wszystkie możliwe kombinacje układu używanych do tego palców 🙂

Najbardziej naturalny, tzw. podstawowy (primary, pinch, „szczypcowy”) wprowadza bardzo małe zakłócenia kierunku lotu, ale wymaga dużej siły w palcach. Strzała i cięciwa są ściskane między kciukiem i zgiętym palcem wskazującym.

Tego typu chwyt stosowany jest obecnie również w shihanmato 四半的, odmianie japońskiego łucznictwa wywodzącego się z południa Kyushu.

Wariantowo palec wskazujący opiera się na cięciwie. Mogą to być też dwa palce (wskazujący i środkowy) lub nawet trzy (dochodzi serdeczny).

Bardzo popularny jest chwyt tzw. śródziemnomorski, wykorzystujący dwa lub trzy palce (ale nie kciuk!). Wykorzystywano go powszechnie w czasach starożytnych m.in. w Egipcie, Asyrii, starożytnej Grecji. Stamtąd rozprzestrzenił się w całej Europie i obecnie jest klasycznym chwytem w łucznictwie sportowym (olimpijskim).

Układ palców może być różny. Palec wskazujący może być nad strzałą lub wszystkie palce mogą być pod nią. Ten drugi sposób powoduje, że łatwiej jest celować „wzdłuż strzały” (co ma większe znaczenie w tzw. bare bow, w których nie ma celowników). Ale im większa odległość między strzałą a palcami (zagięciem cięciwy), tym większe zaburzenie ruchu przy strzale (najpierw ruszy dolna część cięciwy, a dopiero po chwili – strzała).

Omówienie obu wersji możecie obejrzeć na filmie. Warto zwrócić uwagę, że w tym wypadku strzała zawsze jest po drugiej stronie majdanu w zależności od oka prowadzącego łucznika, czyli można też trzymać łuk w prawej ręce.

No i wreszcie trzecia, najbardziej nas interesująca wersja, tzw. mongolska. W tym sposobie główną rolę gra kciuk, a strzała najczęściej znajduje się po zewnętrznej stronie łuku. Ale nie jest to żelazna reguła. Na przykład w mongolskim festiwalu Nadam, gdzie strzela się na stały dystans, przełożenie strzały na lewą stronę pozwala na ustawienie elewacji łuku/celowanie za pomocą kostek śródręcza lewej ręki.

W chwycie „kciukowym” również jest kilka wariantów.

Metoda tantō 単塔法 tantōhō (dosł. metoda pojedynczej pagody/wieży ) polega na zaczepieniu opuszka prawego kciuka na cięciwie pod strzałą i zablokowaniu go palcem wskazującym (przytrzymując paznokieć kciuka).

Wariant tantō był szeroko rozpowszechniony na starożytnym Bliskim Wschodzie, a także w Mongolii, Chinach i Korei. Współczesne torikake w kyudo również należy do tego typu. Zgodnie z teorią Satoshiego Tody 戸田智 zawartą w Shakei shagi no hensen to sono bunrui 射型・射技の変遷とその分類 (Ewolucji technik strzelania z łuku i ich klasyfikacji), metodę tę zaczęto stosować w Japonii pod koniec okresu Yayoi (Yayoi-jidai 弥生時代 – 300 p.n.e. do 300 n.e.), gdy kontynentalna kultura łuków i strzał dotarła na wyspy wraz z falą osadników (głównie z Chin i Korei).

Mamy też wariant podwójnej wieży 雙塔法 sōtōhō.

Aby wzmocnić torikake, kciuk jest przytrzymywany przez palec wskazujący oraz środkowy. Ten sposób jest tradycyjnie stosowany w Japonii od średniowiecza do dnia dzisiejszego (właśnie w trójpalczastej kake).

Jeszcze silniejszy efekt wzmacniający uzyskamy, jeśli kciuk będzie przytrzymywany trzema palcami (wskazującym, środkowym i serdecznym), jak to ma miejsce w przypadku yotsugake. Jednak nie znalazłem specjalnej nazwy tego układu.

A czemu nie przełożyć palca wskazującego na lewą stronę cięciwy, a kciuk blokować palcem środkowym? Taki układ spowoduje, że nadgarstek będzie w bardziej zrelaksowanej pozycji. Możecie to obejrzeć na tym filmie.

Nie wiem czy kadry z filmów (np. Prey czy Rings of Power) można brać na poważnie. Tym niemniej jednak taki odwrotny chwyt (czyli założone palce od wewnętrznej strony cięciwy) dobrze wpływa na układ prawego łokcia, a jednocześnie ułatwia pracę pleców. Często spotyka się go w ikonografii na greckich zabytkach. Może to być technika używana przy kontuzji kciuka, który jest w walce na broń białą bardzo narażony na uszkodzenie, a dla łucznika strzelającego z kciuka bardzo łatwa do zastosowania. Więc wygląda na to, że to nie tylko filmowy „bajer” i chwyt taki był używany szerzej. Jeśli wiecie coś na ten temat (może miłośnicy Indian?) – koniecznie dajcie znać!

Kontakt cięciwy ze skórą dłoni może być bolesny. Zatem wymyślano różnego rodzaju ochraniacze. W przypadku chwytu śródziemnomorskiego były to różnego rodzaju skórki, „łapki”, nasadki na palce czy szczątkowe rękawiczki.

We współczesnych łukach (szczególnie bloczkowych, compound bow) stosuje się nawet specjalne mechaniczne „spusty”, żeby w ogóle wyeliminować kontakt palców i cięciwy. W przypadku spustów tzw. bezwładnościowy (resistance releases) strzału nie oddaje się na skutek naciśnięcia “cyngla”. Po odblokowaniu „bezpiecznika” trzeba dynamicznie wyszarpnąć cięciwę, aby oddać strzał. Troszkę analogii do nobiai w kyudo?

W przypadku chwytu mongolskiego pomocą okazał się pierścień łuczniczy, tzw. zekier.

Nazwa polska wywodzi się z osmańskiego słowa zihgir pokrewnego perskiemu zehgir (dosł. coś do trzymania cięciwy). Był to metalowy pierścień, tuleja lub kawałek odpowiednio grubej skóry, za pomocą których utrzymywana jest cięciwa (nie wywierając bezpośredniego nacisku na skórę kciuka). W wielu przypadkach były to użytkowe dzieła sztuki.

Występuje wiele odmian zekierów, czyli pierścieni łuczniczych (ang. thumb-ring). Ich typologia dzieli je ze względu na:

• materiał: sztywne (klasycznie: metal, kamień, róg, kość, drewno, obecnie również tworzywa sztuczne) i miękkie (skóra, guma)
• kształt: krawędziowe, z tzw. półką oraz cylindryczne.

Najczęściej spotykane w rejonie od Europy po Azję Centralną. Klasyczne przykłady zekierów krawędziowych to zekiery tureckie, perskie oraz z obszaru Imperium Mogołów.

Charakterystyczne cechy użytkowe:

• Pierścień o przekroju eliptycznym opiera się na stawie pierwszego paliczka kciuka.
  Pierwszy paliczek kciuka to paliczek bliższy, inaczej proksymalny. Kciuk, w przeciwieństwie do innych palców, ma tylko dwa paliczki: bliższy i dalszy (dystalny). Pozostałe palce posiadają trzy paliczki: bliższy, środkowy i dalszy.
• Cięciwa ma kontakt z pierwszym zgięciem kciuka, które powinno być widoczne pod krawędzią zekiera, ale w zasadzie na niego nie naciska, bo jest zaczepiona jednocześnie za krawędź zekiera.
• Kciuk jest niemal wyprostowany i wspierany jest przez zagięte palce środkowy, serdeczny i mały. Zekier utrzymuje się na kciuku dzięki odpowiednio dobranej wielkości.
• Palec wskazujący bardziej zabezpiecza niż trzyma i blokuje uchwyt, przykrywając niemal wyprostowany kciuk.
• Język (czyli zakończenie krawędzi zekiera) może być bardzo mały – dzięki bezpośredniej, bezpiecznej drodze zejścia cięciwy, ryzyko urazu opuszka kciuka jest znikome. Teoretycznie funkcję takiego zekiera mogłaby pełnić nawet obrączka. Strzała jest mało zakłócana (niemal jak w metodzie „szczypcowej”).

Chwyt cięciwy opiera się głównie na docisku kciuka do palca środkowego, który zaciśnięty jak w pięść razem z serdecznym i małym, tworząc podstawę chwytu. Strzał realizowany jest poprzez „wyrwanie” cięciwy spod krawędzi pierścienia.

Aby odrobinę spowolnić zejście cięciwy z krawędzi i żeby cięciwa nie wywierała bezpośredniego nacisku na skórę kciuka, stosuje się czasem niewielkie (zwykle skórzane) “języczki” – kulaki.

Zekiery krawędziowe najlepiej sprawdzają się w połączeniu z krótkimi łukami i stosunkowo krótkim naciągiem – zwykle w zakresie 26–30 cali, w zależności od budowy łucznika. Zatem typowe punkty kotwiczenia cięciwy przy pełnym naciągu to: krawędź ust, podstawa szczęki, koniec ucha, podbródek, podstawa szyi oraz mostek.

Z mechanicznego punktu widzenia zekier krawędziowy można by porównać z rowkiem w kake (jako niewielki, wystający element, za który zaczepiona jest cięciwa). Tym niemniej samo trzymanie cięciwy uzyskiwane jest przez „ściskanie” palców, a nie (jak w przypadku kake) dociskanie cięciwy do rowka poprzez ruch hineri). Znane są jednak również techniki zekierowe, przy których dla ułatwienia oddania strzału wykonuje się rotacje nadgarstka

Warto dodać, że istnieje wiele wariantów trzymania zekiera, dostosowywanych do upodobań łucznika, mocy łuku czy anatomii dłoni. W tym też takie, w których palec wskazujący wzmacniany jest przez środkowy, a kciuk oparty jest na palcu serdecznym. Określano je czasem liczbowo (liczba prezentowała określony układ palców stosowany w arabskiej arytmetyce i prezentacji liczb). Układ palców był swoistym „międzynarodowym” kodem gestów.

Spotykane głównie w Mongolii, Chinach i Korei. W tych tradycjach łuczniczych stosuje się łuki umożliwiające znacznie dłuższy naciąg – aż do płatka ucha lub podstawy barku.

Cechą szczególną jest powierzchnia pierścienia, na której opiera się cięciwa w trakcie naciągania. Kciuk musi być przy tym silnie zgięty (tworząc „półkę” dla cięciwy). Przesunięcie cięciwy (o długość półki i języka) podczas strzału sprawia, że język pierścienia musi być odpowiednio dłuższy, by po strzale nie doszło do kontaktu z końcówką kciuka (nie da się go odpowiednio szybko wyprostować).

Zekier może być przy podstawie wyposażony w rowek (w którym spoczywa cięciwa, nie mając kompletnie kontaktu z kciukiem) lub niewielkie nacięcie. Wówczas cięciwa może kontrolnie dotykać kciuka, ale opiera się nadal na „półce”.

Ze względu na dłuższe naciągi kąt cięciwy przy pełnym napięciu staje się mniejszy (zbliżając się nawet do 90⁰). Wymaga to niższego łapania cięciwy (więcej miejsca między strzałą a zekierem), bo przy napinaniu zmiana kąta spowoduje zmniejszenie tego dystansu o ~1/3.

Dla porównania w przypadku odpowiednio dobranej długości yumi kąt cięciwy wynosi ~120⁰. Jeśli jest mniejszy to znaczy, że używamy prawdopodobnie zbyt krótkiego łuku.

Specyficzną wersją zekiera z półką jest koreański sugakji (숫깍지) (czasem gakji 각지, dosł. palec z rogu lub hwalgae 활개). Zamiast zaginać kciuk stosuje się wystający poprzecznie element. Całość przypomina zaokrąglony kołek z poprzecznym otworem na kciuk. Trzymany jest za pomocą pozostałych palców. Podobnie jak chiński odpowiednik, umożliwia bardzo dalekie kotwiczenie cięciwy, zbliżone do pozycji stosowanej w kyūdō.

Długi język zekiera (lub sugakji) powoduje, że przy wypuszczaniu strzała musi poruszyć się relatywnie sporo na boki. A to oczywiście wpływa na zakłócenie ruchu strzały. Jednak biorąc pod uwagę duże dystanse strzeleckie (np. ~73-118 m w chińskim  Qing czy ~145 m w łucznictwie korańskim) strzała ma wystarczający czas na stabilizację lotu.

To konstrukcja szczególnie istotna w łucznictwie chińskim. Tamtejsze refleksyjne łuki – mimo że mają krótszą cięciwę niż japońskie yumi – dzięki dużym siyah (refleksom) pozwalają na korzystanie ze strzał o długości porównywalnej do ya. Ciekawe że te długie siyah dają sprytny mechaniczny efekt dźwigni, który powoduje wypłaszczenie krzywej naciągu (zależność pomiędzy siłą naciągu a długością naciągu cięciwy). Ma się więc uczucie, że łuk nie twardnieje przy maksymalnym naciągu.

Aby skutecznie naciągnąć łuk z punktem kotwiczenia ponad barkiem, konieczny jest inny układ sił – a tym samym inna konstrukcja zekiera:

• Punkt kontaktu cięciwy z kciukiem przesunięty jest na jego podstawę, przy pierwszym zgięciu.
• Pierścień ma cylindryczny kształt o długości odpowiadającej przestrzeni między zgięciami kciuka.
• Cięciwa opiera się na dolnej krawędzi pierścienia.
• Kciuk jest dociskany do podstawy dłoni i stabilizowany palcem wskazującym.

Aby pierścień nie zsunął się po strzale, blokuje się go poprzez zagięcie kciuka na stożkowej krawędzi wewnętrznej. Czasem stosuje się mocowanie do nadgarstka.

Tu również warto zwrócić uwagę na częste przypadki stosowania szlachetnych materiałów (poniżej przykład z jadeitu) oraz misternych zdobień.

Miękkie pierścienie, najczęściej wykonywane ze skóry, w działaniu przypominają zekiery z półką – również wymagają głębokiego zakotwiczenia cięciwy na kciuku.

Ich dużą zaletą jest łatwość wykonania, np. w warunkach polowych. Jednak przy łukach o dużej sile naciągu mogą okazać się niewystarczające jako ochrona palca – nie zabezpieczają kciuka przed naciskiem cięciwy w wystarczającym stopniu.

Aby zabezpieczyć zekier przed ściągnięciem w niektórych przypadkach przymocowywany był on do nadgarstka. Poniżej przykład egipski i sasanidzki.

Okazuje się, że stosowanie mechanicznych „wspomagaczy” nie było wyłącznie domeną Dalekiego Wschodu. Na tym filmiku możecie zobaczyć trzy ciekawe koncepcje, w działaniu podobne do koreańskiego sugakji, ale pochodzące ze starożytnego Rzymu i Afryki.

W starożytnych Chinach podczas strzelania z łuku używano specjalnego sprzętu, zwanego ketsujū 决拾, który zakładano na palce i ramiona lewej i prawej ręki. Element chroniący palce prawej ręki nazywano yugake 决抉, 決抉. Termin ketsu 決 odnosi się do pierścienia wykonanego z kości słoniowej, zakładanego na podstawę kciuka prawej ręki w celu naciągania cięciwy. Natomiast jū, shū 拾 (yugote, igote) to narzędzie łucznicze zakładane w celu zapobiegania uderzeniu cięciwy w wewnętrzną stronę lewego ramienia podczas strzału, czyli coś w rodzaju japońskiego tomo 鞆 lub igote 射籠手 (na zdjęciu poniżej).

Z drugiej strony, w Japonii nie znaleziono żadnych dokumentów wskazujących na istnienie specjalnego sprzętu łuczniczego służącego do ochrony prawego kciuka podczas naciągania cięciwy przed okresem Heian. Jednak w okresie Heian, w kompilacji znaków Shinsen Jikyō 新撰字鏡 sporządzonej przez mnicha Shōjū pod koniec IX wieku, pojawiają się terminy yugakai 韘 (由加介), yumigakai ???? (弓加介), 射韘 (弓射之具也弓加介), 弽 (由美加介) opisywane jako „narzędzie do strzelania z łuku”. W Wamyoshō 和名抄 ” (a w zasadzie Wamyō Ruijushō (和名類聚抄)) napisanym w połowie X wieku przez Minamoto no Shitagō 源順 znajduje się zapis 抉矢時、所以持弦之飾也 (yumi-kake, czyli ozdoba służąca do trzymania cięciwy podczas strzelania z łuku). W tym okresie zatem po raz pierwszy pojawiają się terminy yukake (yugakai) 由加介 i yumikake (yumigakai) 由美加介.

Czym zatem były starożytne yugakai 由加介 i yumigakai 由美加介?

W księdze etykiety, zwyczajów i ceremonii dworskich Gōke Shidai 江家次第 z późnego okresu Heian wspomniane jest narzędzie, które owijane było wokół prawego kciuka, aby napinać cięciwę. Znaczenie występującego tam znaku 包 hou sugeruje, że nie chodzi tu o pierścień w stylu chińskim, ale raczej o woreczek wykonany ze skóry lub innego materiału. Niestety nie ma żadnych dokumentów potwierdzających tę hipotezę.

W kronice Azuma Kagami 吾妻鏡 z 1191 r. pojawia się słowo „tebukuro”. Nie jest to jednak sprzęt przeznaczony wyłącznie do strzelania z łuku, ale raczej skórzane rękawice zakładane na dłonie, które były wówczas jednym z elementów wyposażenia wojskowego. I to one prawdopodobnie były następnie udoskonalane do stanu, który znamy obecnie.

Znalazłem wzmiankę, że czasem np. owijano wokół kciuka zerwaną cięciwę. Mimo wszystko wygląda jednak na to, że w Japonii nie używano typowych dla kontynentalnego łucznictwa wschodniego zekierów.

Były za to…

Dosłownie “rękawice do zbroi”. Skórzane rękawice z paskami po obu stronach, które nie wrzynają się w wewnętrzną stronę dłoni. Rękawice te mają chronić palce i dłonie podczas używania broni, takiej jak łuki, miecze i włócznie na polu bitwy.

Prawie takie same jak gusokugake, ale strona od wnętrza dłoni jest wycięta, a do kciuka przymocowano skórę, co go nieco utwardza. Nie ma pewności, czy nazwa pochodzi od nazwiska słynnego samuraja, czy być może od okresu, w którym powstały.

Zgodnie z nazwą kisha 騎射 (strzelanie z konia), rękawica ta była używana podczas strzelania z konia, dlatego nie posiada wzmocnień na kciuku i nadgarstku, aby umożliwić dobre trzymanie wodzy. Ma zasadniczo taki sam kształt jak yoritomogake. Zarówno lewy, jak i prawy nadgarstek mają sznurki zawiązane wokół wewnętrznej strony nadgarstka. Himo w prawej rękawicy jest nieco dłuższe (trzeba zrobić pętelkę do mocowania pejcza nurimuchi 塗り鞭).

Gdy łuk wyparty przez broń palną przestawał być używany na polu walki, a popularne stały się turnieje łucznicze (matomae), różne rodzaje kake, o których mowa powyżej, zostały zastąpione przez mitsugake, które zakrywa tylko kciuk, palec wskazujący i środkowy. Wyjątkiem są rękawice do łucznictwa konnego (kishagake), które przetrwały do dziś w oryginalnej formie.

Istnieją różne teorie na temat tego, kto wynalazł kata-boshi-yugake. Sensei Irie wymienia nazwiska Yoshida Daizō 吉田大蔵, Nagaya Rokuzaemon 長屋六左衛門 i Yoshimi Daiemon 吉見台右衛門. Wg informacji od Senseia Kurosu pomysł wzmocnienia kciuka skórą wyszedł od drugiego mistrza szkoły Chikurin, Ishidō Chikurin Sadatsugu 石堂竹林貞次, a pomysł umieszczenia charakterystycznego usztywnienia kciuka był wynalazkiem Yoshida Ōkura no Kamishige 吉田大内蔵茂, założyciela szkoły Ōkura, który w początkach okresu Edo sześć razy zdobył tytuł mistrza. Istnieje również teoria, że pomysł umieszczenia rogu wyszedł od Yoshimi Daiemon Tsunetake 吉見台右衛門経武 ze szkoły Kishu Chikurin 紀州竹林派. Jednak w manuskrypcie szkoły „Oshu Chikurin-ryu Bunya no Maki” za twórcę techniki „kakuire” uznaje się Nagaya Rokuzaemon Tadashige 長屋六左衛門忠重 (przypuszczalne daty około 1639-1640 r.)

Z początkiem ery Edo rozwinęła się toshiya 通し矢 (堂射 dōsha) – specyficzny rodzaj współzawodnictwa, w którym należało wystrzelić (oczywiście najlepiej celnie) jak najwięcej strzał w ciągu 24 godzin. Oprócz odległości wynoszącej ~120 metrów dodatkowym utrudnieniem był dach werandy, na której odbywał się turniej. Słynny ganek w świątyni Sanjusangendo w Kioto ma nieco ponad 2 m szerokości i około 5 m wysokości. Zatem aby strzała doleciała do końca, należało zastosować specyficzną pozycję strzelecką (hizagumi) zamiast tradycyjnego ashibumi, odpowiednio lekkie i wyważone strzały oraz silne łuki, w których dolne ramię było dodatkowo krótsze i mocniejsze niż w typowych konstrukcjach. No i taki łuk (mający ~20-30 kg naciągu) trzeba było napinać przez wiele godzin.

Warto wspomnieć, że rekordzista Wasa Daihachirō w 1686 roku wypuścił 13053 strzały, z czego 8133 było celnych. Strzała leciała średnio co ~6-7 sekund. Przez całą dobę!

Zatem niezbędna była mechaniczna ochrona dla obu dłoni.

Na początku XVII wieku opracowano metodę torikake, polegającą na wykorzystaniu również palca serdecznego do łatwiejszej kontroli mocnych łuków. Miał to być środek zapobiegającego zmęczeniu palców, ramion i barków wynikającemu z długotrwałego strzelania. Powstała wtedy czteropalczastą kake z utwardzonym kciukiem. Według przekazów, wynalazcą był Miyazaki Itaiyu (Intaiyu) 宮崎伊大夫 (猪太夫) z szkoły Insai 印西派, który był aktywny jako łucznik w okresie Kan’ei (1624-1644). Według przekazów szkoły Okura, to właśnie jej założyciel, Yoshida Okura (żyjący w okresie Keicho, 1596-1615), dodał czwarty palec, tworząc yotsugake.

Część boshi przy kciuku jest wycięta i otwarta. Nie jest ona całkowicie usztywniona, dzięki czemu można ją łatwo dopasować do grubości kciuka. Pozwala to kciukowi poruszać się swobodniej, ułatwiając strzelanie do celu.

Stosowany szczególnie w rękawicach szkół Bisshu (chikuringake 竹林弽) i Mikawa (mikawagake 三河弽).

Powszechnie używamy nazwy yugake. Ale według Shika sūyō 止戈枢要 (olbrzymiej pracy m.in. o naukach wojskowych, skompilowanej przez Ozeki Masunari w latach 1814-1822), w rodzie Genji nazywano ją tebukuro 手袋 , w rodzie Heike tekakushi 手隠”, w rodzie Fujiwara tegai 手蓋, a w rodzie Tachibana tefuku 手覆.

Troszkę zamieszanie językowego jest też z morogake. Morogake 諸弽 oznacza dosłownie “parę rękawic” (rękawicę do pary?), a nie – jak czasem można przypuszczać – rękawicę z pięcioma palcami (jako rozwinięcie mitsu i yotsu-gake).

W dzisiejszym kyūdō kciuk umieszczany jest w tsuno 角 (dosł. róg) – drewnianym, wydrążonym kołku (dawniej wykonywanej również z rogu bawoła wodnego, więc pewnie stąd nazwa), usztywnionym i przymocowanym do nadgarstka. Jego zadaniem jest ograniczenie roli kciuka w oddaniu strzału, co umożliwia:

• długie i kontrolowane kai (pełne rozciągnięcie łuku),
• płynne, rytualne oddanie strzału.

Można kupić również yawarakaboshi 柔帽子 (waboshi 和帽子) to miękka rękawica, bez utwardzonego kciuka. Boshi (kciuk) nie ma wewnątrz tsuno. Jest strukturalnie podobne do yugake używanego przez samurajów. Stosowana raczej na początkowym etapie treningu (w kraju mamy pojedyncze sztuki).

Aby przekonać się, jak różniły się kake używane w starych szkołach wystarczy spojrzeć na zdjęcie poniżej. To rękawica ze szkoły Bisshu Chikurin-na (z dojo linii Senseia Uozumi).

Jesteśmy przyzwyczajeni, że skóra kake jest w zasadzie gładka, brązowa (z wędzonej skóry). Stosunkowo rzadko widać kolory (samej rękawicy jak i paska himo). To pewnie w większości przypadków kwestia kosztów. Bo oczywiście można spotkać piękne, zdobione modele, których cena może przyprawić o zawrót głowy. Jednak wygląda na to, że sporo yugake z późnego okresu Meiji do wczesnego okresu Taisho miała wzory i dekoracje (co można wywnioskować ze wspomnianego artykułu Onumy).

Skoro mowa o kolorach, to warto wspomnieć, że w szkole Ogasawara na początkowym okresie nauki rękawica powinna być cała brązowa, łącznie z himo. Fioletowy pasek, a następnie fioletowy palec serdeczny i wreszcie środkowy z serdecznym, są oznakami kolejnych stopni wtajemniczenia.

Trudno byłoby wyspecyfikować wszystkie drobne detale, którymi różniły się rękawice poszczególnych szkół. Ale można zastosować uproszczony podział ze względu na technikę wykonywania torikake i uchiokoshi. Ze względu na specyfikę ruchów (odmienne wektory sił przy naciąganiu z przodu lub z boku) ustawienie kciuka w stosunku do rękawicy może się różnić.

W stylu shamen kciuk pozostaje prosty (układ nazywa się asa arashi 朝嵐) – to najbliższa analogia do pozycji przy chińskim pierścieniu cylindrycznym. W stylu shomen kciuk jest wszyty lekko skośnie (w stosunku do linii pozostałych palców).

Oczywiście kształt, wielkość i umiejscowienie tsurumakura mogą być różne (zależy od typu rękawicy i łuku, specyfiki szkoły, własnych preferencje). W zależności od kształtu i położenia, wyróżnia się kilka typów, takich jak: jūmonji 十文字 (kąt prosty), sujikai 筋交い (skośne), asa gake 浅ガケ (płytki), fuka gake 深ガケ (głęboki). No i wszelkie wersje pośrednie.

Tym niemniej w typowym układzie tsurumakura w kake umieszczona jest dokładnie tam, gdzie w chińskim zekierze cylindrycznym znajduje się punkt kontaktu cięciwy z palcem.

Jej rozmiar sprowadza się do niewielkiej fałdki, ponieważ tsuru (japońska cięciwa) jest około dwukrotnie cieńsza niż chińskie odpowiedniki – co eliminuje potrzebę większego oporu przy kai. Dzięki temu strzał może być bardziej spontaniczny i płynny, z ograniczoną rolą ręki cięciwnej.

Wiadomo, że bez eksperymentów nie ma rozwoju. Dlatego jeden z treningów poświęciliśmy na zabawy z zekierami. Wnioski?

• Zastosowanie pierścienia krawędziowego pozwala na wyjątkowo dynamiczne oddawanie strzałów. Pierścień działa jak spust – zainicjowanie strzału poprzez pracę łopatek i wyrwanie cięciwy nadaje jej dużą prędkość.
• W przypadku krótkich łuków wschodnich – jak turecki czy koreański – wrażenie jest wyraźnie inne niż przy yumi. Choć możliwe jest użycie pierścienia krawędziowego z yumi, to jednak ucisk cięciwy na zgięcie palca jest zbyt silny i niekomfortowy.
• Zastosowanie chińskiego pierścienia cylindrycznego czyni tę technikę nie tylko możliwą, ale i wygodną – nawet przy japońskim łuku.
• Chwyt odwrotny daje się zastosować nawet w przypadku używania gipsogake (czego jednak nie polecamy…)

Zachęcamy oczywiście do podzielenia się Waszymi odczuciami jeśli mieliście okazję do własnych testów. Gdyby przyszła Wam ochota na zrobienie własnego zekiera do testów to zajrzyjcie tutaj.

Można obecnie zakupić specjalne, miękkie rękawiczki dla początkujących (kiedyś występowały z logo Mizuno, a obecnie jako Renbu 練武). W Japonii kosztują ~50-60 PLN. Lub nawet rękawice łucznicze z zamontowanym specjalnym wzmocnieniem na kciuku (funkcjonalnie coś między zamontowanym na stałe zekierm a kyudową kake).

Te produkty nasuwają mi refleksję, że członkowie łódzko-pabianickiego klubu KAI (czyli w prostej linii protoplasty naszego Ayame) już ponad 20 lat temu wyprzedzili epokę, tworząc własnoręcznie prawie identyczne rozwiązania (np. z odpowiednio modyfikowanych rękawic spawalniczych) 🙂

Zajrzyjcie do zdjęć w Historii Ayame!

Jak widać, wzmocniony kciuk pojawił się w Japonii jako potrzeba chwili. Potrzeba znowu okazała się matką wynalazku i powstała kake ze wzmocnionym kciukiem i rowkiem na cięciwę, którą znamy obecnie. Ale było to „dopiero” w XVII wieku. A co wcześniej? I skąd się wziął pomysł na „zaczep” na kciuku? Czy zaczerpnięto ideę z zekierów czy był to wynalazek całkiem niezależny? Tego z pewnością trudno będzie się dowiedzieć.

Podczas zbierania informacji korzystaliśmy m.in. z książki Senseia Kohei Irie 入江 康平 Kyūsha no bunka-shi 弓射の文化史 (Historia kultury łucznictwa) oraz z nieprzepranych zasobów bloga Senseia Kena Kurosu.

Jeśli macie ochotę na chwilę zabawy, to spróbujcie zgadnąć z jakich filmów pochodzą poniższe sceny, związane oczywiście z różnymi sposobami trzymania łuku 🙂