Kyudo style

Home Kyudo style

Polska jest chyba jedynym krajem na świecie, w którym możemy praktykować (mając dostęp do oryginalnych źródeł) trzy najbardziej liczące się obecnie tzw. “stare szkoły” – Ogasawara-ryu, Heki-ryu oraz Honda-ryu. No i do tego oczywiście powszechne kyudo współczesne (ANKF, modern, seitei).

W celu promowania budo 17.04.1895 roku powołano Dai Nippon Butokukai 大日本武徳会. W październiku tego samego roku DNBK zorganizowało pierwszy Kyudo Enbu Taikai. Organizacja zaczęła standaryzować poziom nauczania, wprowadziła (najpierw w jujutsu i kenjutsu) system stopni (mniej więcej od 1921 roku). Stworzono stopnie hanshi i kyoshi (od 1934 również renshi). Zaczęto wprowadzać budo jako formę zajęć szkolnych, co pociągnęło za sobą organizację współzawodnictwa. W maju 1911 roku został przeprowadzony pierwszy turniej kyudo (pomiędzy First Higher School i Keiō Gijuku). W 1926 roku Ministerstwo Edukacji oficjalnie zmieniło nazewnictwo – zamiast jujutsu, kenjutsu i kyujutsu w szkołach pojawiło się judo, kendo i kyudo. Kyudo uniwersyteckie zyskało na znaczeniu w 1930 r. wraz z utworzeniem Japońskiego Studenckiego Stowarzyszenia Kyudo. W następnym roku odbyły się pierwsze studenckie zawody (jeszcze tylko dla zaproszonych uczestników). Jednym z problemów związanych z włączeniem kyudo do edukacji szkolnej było to, że techniki strzelania uczniów różniły się w zależności od ryuha, w których się uczyli. Postanowiono podjąć dość kontrowersyjną próbę opracowania wspólnego narodowego standardu. W 1934 roku powstał specjalny komitet, którego zadaniem było pogodzenie ognia i wody, czyli naname-uchi-okoshi (shamen) stylu Heki oraz mae-uchi-okoshi (shomen) ze szkół Ogasawara i Honda. Dwudniowa narada urzędników Butokukai i przedstawicieli poszczególnych szkół (jak dość łatwo się domyśleć) nie przyniosła konkretnej decyzji. Kompromis wypracowano po mniej więcej roku, wprowadzając swoistą hybrydę: łuk przygotowany (yatsugae, yugamae) miał być z przodu, a następnie podczas napinania (uchiokoshi, hikiwake) miał przemieszczać się ukośnie w stronę mato. Nowy styl nosił nazwę „Dai Nippon Butokukai Kyudo Yosoku” lub częściej „chukan-uchi-okoshi” lub „Butokukai-ryu”. Podjęto próby wprowadzenia go na szerszą skalę, ale niewielu instruktorów było skłonnych zaakceptować aż takie zmiany. Powszechnie uważano, że kompromisy w czymś tak istotnym jak technika strzelania (szczególnie w szkołach o wielowiekowej czasem tradycji) są nieuzasadnione. Po reformach w Butokukai w 1944 roku zdecydowano, że przyjęte zostaną zarówno shomen-uchi-okoshi i shamen-uchi-okoshi, a dla chętnych również hybrydowa technika chukan. Kyudo było traktowane jako element zajęć pozalekcyjnych. Jednak po zabiegach posła Sato Yonosuke od czerwca 1936 roku kyudo stało się przedmiotem obowiązkowym w znacznej części szkół (również żeńskich). Oczywiście odbyło się to na fali rosnącego wówczas w Japonii militaryzmu. Tym niemniej bardzo przyczyniło się do upowszechnienia kyudo. Wg danych z 1938 roku na ok. 4060 szkół średnich 680 prowadziło zajęcia kyudo, z czego prawie 100 jako przedmiot obowiązkowy. Butokukai zostało rozwiązane w 1946 roku. Na mocy dekretów amerykańskich okupantów budo zostało zakazane. Istniało spore ryzyko, że ze względu na swój militarny charakter zostanie przez reformujące się japońskie społeczeństwo odrzucone. Dlatego poszczególne osoby i nowe organizacje angażujące się w ochronę dziedzictwa budo zaczęły podkreślać aspekty sportowe i pokojową rywalizację. W 1947 roku powstała Wszechjapońska Federacja Kyudo (All Nippon Kyudo Federation), która jednak została rozwiązana po roku. 22.05.1949 roku powstała Japońska Federacja Kyudo, która rok później zorganizowała w Kioto pierwsze Mistrzostwa Japonii. W 1957 roku wrócono do pierwotnej nazwy (全日本弓道連盟) a federacja stała się formalnie fundacją istniejącą do dziś.

 

ANKF w 1953 roku opublikowało pierwsze wydanie Kyudo Kyohon (podręcznik kyudo) z zamiarem „wyprostowania” pewnego chaosu, który zaczął wkradać się w formę i technikę promowaną przez ANKF. Z podręcznika zniknęło chukan uchiokoshi (w zamian przywrócono obie tradycyjne metody czyli shamen i shomen), opracowano shah-hassetsu (zamiast shichi-do lub juni-hon starych szkół ) z ósmym, „pokojowym” elementem – zanshin, zmodyfikowano etykietę (głównie z Ogasawara-ryu). Ta standaryzacja sprawiła, że osoby nie związane z konkretną szkołą (ryuha) mogły nauczyć się podstaw kyudo a ANKF była w stanie organizować turnieje oraz egzaminy. A to z kolei pomogło w szerokiej promocji kyudo. Shaho-hassetsu zastąpiło wszelkie inne formy starych szkół (jak hosha, kisha czy dosha) co praktycznie ograniczyło zastosowanie nabytych umiejętności strzelania do przestrzeni kyudojo. Od 1951 roku kyudo znowu zagościło (jako fakultet) w szkołach. W 1953 roku reaktywowano Stowarzyszenie Studenckie (All Japan University Student Kyudo Association 全日本学生弓道連盟) a w kolejnych latach kilka innych organizacji kyudo. Maksymą współczesnego kyudo jest „shin, zen, bi” (真善美 czyli prawda, dobro i piękno). Elementy te nie występują w starych szkołach i wydaje się, że bliższe są tradycji Zachodu. Styl ANKF spełnia dobrze swoją rolę jako spoiwo i etap początkowy na drodze poznawania japońskiego łucznictwa. Dla wielu adeptów (szczególnie tych, których interesuje aspekt sportowy) jest wystarczająco satysfakcjonujący. Ale zdecydowanie warto (szczególnie jeśli są ku temu możliwości) spojrzeć szerzej i zagłębić się w historię starych szkół.

Honda Toshizane (28.03.1836-13.10.1917) wychował się w tradycji Heki-ryu Edo Chikurin-ha (był uczniem Hoshino Shigenori, Taneyasu Tsugane i swojego ojca – Honda Toshishige). W czasach shogunatu kyudo podzielone było na wiele szkół. Wraz z rozprzestrzenianiem się broni palnej (a więc spadku praktycznego zastosowania łuku) a później (w epoce Meiji) odwracania się od tradycji na rzecz „modnego” Zachodu – szkoły popadały w zapomnienie.

“Pewnego razu, gdy miałem 14 lat – wspomina Toshizane – ćwiczyłem jak zwykle przy makiwarze. Nie pamiętam dokładnie jak to się stało, ale nagle strzała odbiła się i wbiła mi się w lewe oko. Położyłem się na podłodze i straciłem przytomność. Tak znalazł mnie ojciec, wyjął strzałę i ocucił. Wyzdrowiałem, ale od tego czasu widziałem tylko na jedno oko.”

Pomimo tego przykrego incydentu Toshizane kontynuował naukę i w 1866 roku dostał dyplom inka. Ale po Restauracji Meiji (1868) rzucił kyudo. Trochę moda a znacznie bardziej rosnący nacjonalizm i militaryzm (szczególnie w czasach wojen z Chinami – 1895 i Rosją – 1904-05) spowodowały powrót do tradycji samurajskich. W 1895 roku powstał Dai Nippon Butokukai. Budo (w tym kyudo) przeżywało pewien renesans. Więc Toshizane wrócił do aktywności i uczył łucznictwa na Uniwersytecie Tokijskim (od 1902 r.), prywatnym Gakushuin i w Chiba. Od kwietnia 1909 r. Toshizane był instruktorem Dai Nippon Kyujutsukai. W tym czasie był już poważanym mistrzem i został zaproszony na Cesarski Uniwersytet Tohoku w Sendai. Tam jego uczniem m.in. był późniejszy nauczyciel Herrigela – Awa Kenzo (hanshi Dai Nippona Butokukai w 1927 r.).

Szkoła Edo Chikurin (wywodząca się ze szkół bojowych) posługiwała się techniką shamen uchiokoshi. Ale Toshizane uczył się także Ogasawara-ryu (która używa techniki shomen). Toshizane „wstawił” zatem shomen uchiokoshi do szkoły Chikurin. Za życia Toshizane nie nazywał swojego „miksu” Honda-ryu. Nazwa przyjęła się dzięki licznemu gronu uczniów, którzy po ukończeniu studiów rozjeżdżali się w różne strony zabierając z sobą nowy styl, który koncentrował się na rozwoju sportowym i wychowaniu fizycznym.

Z powodu braku widzenia z lewej strony Toshizane pewnego jesiennego dnia nie zauważył nadjeżdżającego tramwaju, który niestety potrącił go śmiertelnie. Miał wówczas 81 lat.

Dość powszechne jest stwierdzenie, że Toshizane (poprzez zaangażowanie studentów i rozwój klubów na uniwersytetach) walnie przyczynił się do przywrócenia kyudo prestiżu i popularności. Współczesne kyudo (ANKF) to głównie „strzelanie Honda-ryu i taihai Ogasawara-ryu”. Kilku przewodniczących ZNKR wywodziło się właśnie z Honda-ryu (byli absolwentami ToDai).

Cechami charakterystycznymi Honda-ryu jest m.in. wysokie shomen uchiokoshi połączone z wysokim i długim daisan (idealna równowaga prawej i lewej strony ciała), niesymetryczne ashibumi, dłuższe ciągnięcie strzały i relatywnie krótkie hanare. W szkole przekazywane są tradycyjne formy taihai (isharei, kumitachi, kuriomae, ryakushiki) ale również specjalne (meigen, hikime). Podobnie do innych form nawiązujących do kyujutsu, nie mówi się o hassetsu (8 etapach strzału) ale o shichodo (7 części). Uczy się również gosha-rokka (五射六科). Motto, którym posługuje się Honda-ryu to 飛・中・貫 (hi-chū-kan – lot, środek (celu), penetracja) oraz 剛健典雅 (剛健goken – męsko, zdrowo, z wigorem 典雅 tenga – elegancko, z gracją, wyrafinowanie).

W szkole Honda przyznawane są następujące stopnie: 初伝 Shoden 修学 Shūgaku 中伝 Chūden| 小目録 Komokuroku 目録 Mokuroku 中王 Chūō 免許 Menkyo

Linia genealogiczna 本多 利實 Honda Toshizane (1836-1917) 本多利時 Honda Toshitoki (1901-1945) 本多利生 Honda Toshinari (1934-1994) 本多 利永 Honda Toshinaga (1968-?)

Na czele szkoły stoi Soke – obecnie Honda Toshinaga. Wspierają go Shihani (nauczyciele) – obecnie jest ich czterech: Ōshima Yoshiharu, Tokuda Masahiko, Sakamoto Takehiko, Sugiyama Taku oraz Instruktorzy (Shihandai). Dla podtrzymania i propagowania Honda-ryu w 1925 roku powołano Honda-ryu Seikyukai 本多流生弓会 – stowarzyszenie, które postawiło sobie za cel „zgodnie z wolą nieżyjącego już Hondy Toshizane […] rozpowszechnianie i badanie kyudō Honda-ryu oraz edukację człowieka w duchu kyudo”. Obecnie większość pamiątek po Honda Toshizane znajduje się w archiwach ToDai (Uniwersytetu Tokijskiego). Tam również jest jedno z głównych dojo tego stylu. Poza Japonią Honda-ryu praktykowane jest w pięciu krajach (Francja, Anglia, Niemcy, Austria i od 2012 roku – Polska) w ramach Ōshū Seikyukai 欧州生弓会. Polska grupa liczy obecnie (06.2020) 18 osób. W 2019 roku przewodnictwo europejskiego oddziału z rąk Jacque’a Normanda przejął John Bush. W tym samym 2019 roku w Warszawie odbyło się pierwsze poza Japonią oficjalne seminarium i egzaminy Honda-ryu (z udziałem Soke). Kolejne planowane jest na 2022 rok w Niemczech.

Rodzina Ogasawara wydzieliła się z rodu 56-go Cesarza – Senno 清和天皇 (panował w latach 858-876) – wraz z rodami Takeda, Ashikaga, Shimazu i Hosokawa. Nazwisko i mon (herb rodowy) otrzymali od 80-tego Cesarza Takakura 高倉天皇 (panował w latach 1168-1180). Za protoplastę klanu uznaje się Ogasawara Nagakiyo 小笠原長清 (5.03.1162-12.08.1242). W wieku 26 lat został osobistym nauczycielem Minamoto-no Yoritomo, co zapoczątkowało Ogasawara-ryu (w dawnych czasach używano nazwy Kyūhōteki-den 糾法的伝). Dwie główne dziedziny, które pielęgnowali (i robią to do dziś) to: łucznictwo konne (kisha 騎射 lub kyubajutsu 弓馬術) i łucznictwo piesze – szczególnie ceremonialne (busha 歩射lub kyujutsu 弓術).

Siódmy soke – Ogasawara Sadamune służący Cesarzowi Godaigo – do dwóch odmian łucznictwa dołączył trzeci istotny element – etykietę (reiho 礼法). Obecny Soke – Ogasawara Kiyotada 小笠原清忠 – jest 31 spadkobiercą rodu. Do ery Meiji (1868) rodzina utrzymywała się ze służby dla kolejnych shogunów (kolejno shogunaty Kamakura, Kenmu, Ashikaga i Tokugawa). W późniejszym czasie (po upadku shogunatu i pro-zachodnich reformach) rodzina nie mogła już utrzymywać się w taki sam sposób. Zatem wszyscy kolejni soke normalnie pracowali (ze względu na wprowadzony wewnętrznie zakaz utrzymywania się z nauki – szczególnie reiho). W 1880 roku Ogasawara Kiyokane otworzył w Kanda publiczną szkołę etykiety aby tradycyjne reiho mogło stać się dostępne dla wszystkich.

Łucznictwem konnym zajmowali się najwyżsi rangą samurajowie, stąd sztuka ta była wyjątkowo nobilitowana. Oprócz rodu Ogasawara zajmował się nią również ród Takeda (szkoła istnieje do dziś). Powszechnie używa się pojęcia yabusame na określenie tego typu łucznictwa, ale jest to nieporozumienie. Yabusame 流鏑馬 jest jedną z trzech “konkurencji” łucznictwa konnego szkoły Ogasawara. Oprócz yabusame są to jeszcze kasagake笠懸 oraz inu-ou-mono 犬追物. Ta ostatnia dyscyplina (w której używano psów jako celów) została zarzucona. Ostatnie pokazy odbyły się w 1879 roku podczas wizyty w Japonii ex-prezydenta USA Ulyssesa Granta (któremu ponoć nie przypadł do gustu) oraz w 1881 r. w rezydencji klanu Shimazu (w Kagoshimie) dla Cesarza Meiji. Yabusame polega na oddaniu trzech (najlepiej celnych) strzałów do drewnianych celów podczas galopu na torze o długości nieco ponad 250 m. Podczas przejazdu jeździec wydaje przeciągły okrzyk „in-yo-in-yo”. O polską wersję tego okrzyku w tłumaczeniu ekspertów z klubu Kai należy pytać osobiście gdyż należy do Okuden (奥伝, tzw. przekazu ustnego) tego klubu. Łucznictwo piesze w szkole Ogasawara obejmuje również kilka rodzajów ceremonii: omato-shiki, sansankutebasami-shiki, momote-shiki, kusajishi-shiki, , yumihajime, hikime, marumono-shiki, hasamimono-shiki. Ceremonie sprawowane przez szkołę odbywają się w wielu świątyniach (często w powiązaniu z ceremoniami shinto – np. Nowego Roku), przy specjalnych okazjach (uroczystości otwarcia, oddania do użytku domu) i na uroczystych pokazach (np. doroczna impreza Nippon Budokan). Ostatni element – reiho jest na tyle szerokim i uniwersalnym zagadnieniem że na naszej stronie poświęcamy mu osobną część.

Stopnie w szkole przyznawane są niezależnie w każdej z trzech kategorii (łucznictwo piesze, łucznictwo konne oraz reiho). W łucznictwie pieszym są to następujące stopnie: 入門 – nyūmon, 紫革弽紐 – murasakikawa kakehimo, 紫一本継指弓 – murasaki ippon tsugiyumi, 紫二本継指弓 – murasaki nihon tsugiyumi, 三品籐弓 – sanpontōkyū, 修善弓 – shūzenkyū, 相位弓 – sōikyū (7, 5 i 3 owijki), 重籐弓 – shigetōkyū (28+36 owijek). Niższe stopnie uprawniają do używania kake odpowiednio z fioletowym himo, oraz jednym lub dwoma palcami (tradycyjnie w Ogasawara-ryu używa się morogake – rękawicy pełnej, z pięcioma palcami). Wyższe stopnie oznaczane są przez odpowiednią ilość i układ rattanowych owijek na łuku. Motto szkoły to 進退中度 shintai chudo – w dość wolnym tłumaczeniu „umiarkowanie w każdym ruchu”. Nawiązuje ono do podstawowej zasady, że każdy ruch powinien być prosty, piękny i użyteczny. W Polsce naukę kyudo i reiho można poznawać dzięki działalności Fundaji Umemi, która zorganizowała przyjazd delegacji Rodziny w 2016 roku oraz warsztaty kyudo i reiho w 2019 roku. Dość regularnie odbywają się „lekcje na odległość” (przy użyciu łącz internetowych). Oficjalnie stopnie murasaki nihon tsugiyumi posiadają (stana na 06.2020) trzy osoby. Mówi się, że we współczesnym kyudo (ANKF, seitei) „strzelanie to Honda-ryu a taihai – Ogasawara-ryu”. Jednak dopiero zapoznając się głębiej z reiho i kyudo Ogasawara można ocenić, że współczesna forma jest mocno okrojona i zubożona (ułatwiona?) w stosunku do oryginału, który dla przeciętnych łuczników mógł być zwyczajnie za trudny (naprawdę bardzo przydają się mocne nogi!).